Portal Orzeczeń Sądu Apelacyjnego w Katowicach

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 30 października 2025 r.

Sąd Apelacyjny w Katowicach V Wydział Cywilny

w składzie:

Przewodniczący Sędzia	SA Wiesława Namirska
Sędziowie:	SA Barbara Konińska (spr.) SA Dariusz Chrapoński
Protokolant	Aneta Gajewska-Mruklik

po rozpoznaniu w dniu 1 października 2025 r. w Katowicach

na rozprawie

sprawy z powództwa Skarbu Państwa - Naczelnika Urzędu Skarbowego w (...)

przeciwko J. O.

o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną

na skutek apelacji powoda

od wyroku Sądu Okręgowego w Gliwicach

z dnia 17 września 2019 r., sygn. akt I C 285/18,

1.  oddala apelację;

2.  zasądza od powoda na rzecz pozwanego kwotę 13 500 (trzynaście tysięcy pięćset) złotych z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia, którym je zasądzono, z tytułu kosztów postępowania apelacyjnego
i kasacyjnego

SSA Dariusz Chrapoński SSA Wiesława Namirska SSA Barbara Konińska

UZASADNIENIE

Powód Skarb Państwa – Naczelnik Urzędu Skarbowego w (...) wniósł pozew przeciwko pozwanemu J. O. o uznanie za bezskuteczną czynności prawnej dokonanej pomiędzy A. S. a pozwanymJ. O. – umowy sprzedaży nieruchomości położonej w (...) z dnia 30 lipca 2015 r. zawartej przed notariuszem M. R. (...) Nr (...) –
z zastrzeżeniem, że uznanie wyżej opisanej czynności prawnej za bezskuteczną następuje
w celu umożliwienia zaspokojenia przysługujących powodowi w stosunku do dłużnika A. S. wierzytelności pieniężnych wraz z należnymi odsetkami za zwłokę, kosztami upomnień i kosztami egzekucji, z tytułu: podatku od towarów i usług za III kwartał 2015 r.
w kwocie 1 926 676,72 zł, stwierdzonej tytułem wykonawczym o numerze (...)
z dnia 9 grudnia 2015 r.; podatku dochodowego w wysokości 19% dochodów z pozarolniczej działalności gospodarczej za rok 2015 w kwocie 1 029 540,82 zł, stwierdzonej tytułem wykonawczym o numerze (...) z dnia 13 lipca 2016 r.; odsetek od niezapłaconych w terminie zaliczek na podatek dochodowym od dochodów z pozarolniczej działalności gospodarczej za lipiec 2015 r. w kwocie 52 525 zł, stwierdzonej tytułem wykonawczym o numerze (...) z dnia 13 lipca 2016 r. – łącznie należności główne i odsetki na dzień 6 czerwca 2017 r. wynosiły 3 008 742,54 zł. Ponadto wniósł o zasądzenie kosztów procesu.

W uzasadnieniu wskazał, że wierzytelności które chce powód zaspokoić powstały
w związku z zawarciem umowy objętej pozwem; są one istniejące i wymagalne, ich wysokość wynika ze złożonych przez dłużnika S. deklaracji podatkowych. Czynność opisana w żądaniu pozwu została dokonana z pokrzywdzeniem powoda jako wierzyciela albowiem na skutek jej dokonania dłużnik S. stał się niewypłacalny w myśl przepisów o skardze pauliańskiej. Aktualny stan majątkowy dłużnika nie pozwala na zaspokojenie ciążących na nim zaległości podatkowych w całości bądź w części, brak również perspektyw na uzyskanie zaspokojenia w racjonalnym terminie. Przed wytoczeniem powództwa przeciwko dłużnikowi było prowadzone bezskutecznie administracyjne postępowanie egzekucyjne z wniosku różnych wierzycieli publicznoprawnych (jednostek organizacyjnych Skarbu Państwa, jednostek samorządu terytorialnego) w celu wyegzekwowania różnych należności publicznoprawnych, w tym należności objętych niniejszym powództwem. Pomimo uzyskania niebagatelnej ceny sprzedaży nieruchomości 10 455 000 zł (w tym 8 500 000 zł netto i podatek VAT w wysokości 1 955 000 zł) zaległości względem powoda nie zostały uregulowane. Po zawarciu umowy sprzedaży z 30 lipca 2015 r., J. O.zbył przedmiotową nieruchomość na rzecz innego podmiotu.

Pozwany wniósł o oddalenie powództwa oraz obciążenie powoda kosztami procesu. Wskazał w pierwszej kolejności, że na skutek zbycia nieruchomości objętej pozwem nie jest już biernie legitymowany w niniejszym procesie. Nadto zwrócił uwagę, iż powód domaga się ochrony wierzytelności nie istniejących przed zawarciem umowy z 30 lipca 2015 r.
a powstałych dopiero w wyniku jej zawarcia; celem skargi jest więc ochrona przeszłego wierzyciela w takim wypadku powód winien udowodnić, iż jedynym celem transakcji
w zamyśle zbywcy było pokrzywdzenie powoda a pozwany o tym wiedział. Dalej podniósł, iż nieruchomość była obciążona bardzo wysokimi hipotekami na rzecz kilku banków
i w związku z tym nawet gdyby do zbycia nieruchomości nie doszło to powód i tak nie uzyskałby z niej zaspokojenia albowiem nie dysponował hipoteką z wyższym pierwszeństwem.

Wyrokiem z dnia 17 września 2019 r., I C 285/18 Sąd Okręgowy w Gliwicach oddalił powództwo (punkt 1.); zasądził od powoda na rzecz pozwanego kwotę 15 017 zł z tytułu zwrotu kosztów procesu (punkt 2).

Sąd Okręgowy ustalił następujące fakty:

Dnia 30 lipca 2015 r. przed notariuszem M. P. prowadzącą kancelarię notarialną w (...) A. S. zawarł z pozwanym J. O.umowę sprzedaży na mocy której pozwany nabył własność nieruchomości położonej
w (...) przy ulicy (...), dla której tamtejszy Sąd Rejonowy prowadzi księgę wieczystą (...) – za cenę 10 455 000 zł (8 500 000 zł netto, 1 955 000 zł podatku VAT 23%). Nieruchomość zabudowana jest budynkiem mieszkalno-pensjonatowym. Zawierając umowę strony oświadczyły, iż wybierają opodatkowanie podatkiem od towarów
i usług na podstawie art. 43 ust. 19 ustawy z 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług VAT. Nadto A. S. oświadczył m.in. iż umowa nie jest zawierana z zamiarem pokrzywdzenia wierzycieli w rozumieniu art. 527 k.c. Termin zapłaty ceny uzgodniono na dzień 31 marca 2016 r., z uwzględnieniem wszystkich umów pożyczek udzielonych zbywcy przez pozwanego, należnych od nich odsetek, innych kosztów oraz prowizji oraz kar umownych; z dniem zawarcia umowy A. S. stanie się dzierżawcą nieruchomości na warunkach określonych szczegółowo w odrębnej umowie dzierżawy. Zbywca nadto oświadczył, iż nie żąda poddania się pozwanego egzekucji co do zapłaty reszty ceny w myśl art. 777 § 1 pkt 4 lub 5 k.p.c.

Część ceny (55 000 zł) została zapłacona gotówką w dniu 22 października 2015 r.
W czasie zawierania umowy sprzedaży, w obejmującej nieruchomość księdze wieczystej, wpisane były hipoteki: hipoteka umowna łączna w kwocie 1 892 210,62 CHF na rzecz (...) SA oraz hipoteka umowna w kwocie 3 500 000 zł na rzecz Banku (...) w W..

A. S. z pozwanym J. O. znali się od czasów szkolnych (od czasów szkoły podstawowej); pozostawał z nim w stałych kontaktach osobistych oraz stosunkach gospodarczych: byli wspólnikami w spółce (...) sp.
z o.o. zawiązanej 17 lutego 2014 r. (później (...) sp. z o.o.) – A. S. pełnił w niej funkcję prokurenta a następnie funkcję Prezesa Zarządu; również A. S. pełnił funkcję Prezesa Zarządu w spółce (...) sp. z o.o. w której pozwany był jedynym wspólnikiem. Pozwany udzielał mu szeregu pożyczek: m.in. 250 000 zł w styczniu 2013 r., 200 000 zł 28 czerwca 2013 r., 100 000 zł 12 sierpnia 2011 r., 52 500 zł w sierpniu 2009 r.,
1 400 000 zł w marcu 2011 r., 300 000 zł 15 lipca 2013 r., 300 000 zł 30 lipca 2013 r. Łącznie z tytułu pożyczek był mu winien 4 000 000 zł oraz z tytułu odsetek 2 136 476,96 zł.

Na dzień 22 października 2015 r. A. S. był wierzycielem pozwanego z tytułu zapłaty ceny sprzedaży w wysokości 4 300 000 złotych; w dniu 22 października 2015 r.
A. S. darował tę wierzytelność na rzecz swojej żony M. S.. Tego samego dnia pozwany sprzedał za 4 000 000 złotych szereg nieruchomości położonych
w okolicach N. o łącznym obszarze 3,2474 ha pasierbicy
A. S. M. W.. Nadto udzielił jej pożyczek na łączną kwotę 300 000 zł. Również tego samego dnia żona A. S. M. S. przystąpiła do długu M. W. z tytułu zapłaty ceny sprzedaży i pożyczek. Następnie M. S. i J. O.dokonali potrącenia wierzytelności przysługujących im wobec siebie wierzytelności, wskutek czego obie wierzytelności uległy umorzeniu.

Dnia 1 listopada 2015 r. z kolei pozwany zawarł z A. S. umowę kompensaty, na mocy której dokonano potrąceń zobowiązania pozwanego z tytułu zapłaty reszty ceny sprzedaży nieruchomości objętej pozwem ze zobowiązaniami A. S. wobec pozwanego z tytułu udzielonych pożyczek, wskutek czego uległy one umorzeniu.

Zawarcie spornej umowy z 30 lipca 2015 r. było poprzedzone zawarciem w dniu 31 grudnia 2014 r. umowy przewłaszczenia na zabezpieczenie, na mocy której pozwany stawał się właścicielem nieruchomości do czasu spłaty przez A. S. wszystkich długów wobec pozwanego oraz na mocy której A. S. pozostawał dzierżawcą tej nieruchomości. W dniu zawarcia umowy objętej pozwem A. S. z pozwanym rozwiązali umowę przewłaszczenia na zabezpieczenie oraz umowę dzierżawy. Podjęcie decyzji o definitywnej sprzedaży nieruchomości było uwarunkowane osobistymi problemami A. S. wynikającymi z jego złego stanu zdrowia (choroba nowotworowa; poczucie pokrzywdzenia wynikiem procesu prowadzonego przed Sądem Okręgowym w Warszawie
i wynikające stąd problemy finansowe); A. S. nadto chciał uporządkować swoje sprawy na wypadek niepowodzenia w leczeniu oraz zabezpieczyć rodzinę na moment, gdy będzie się musiała nim zajmować. Nieruchomość była zabudowana budynkiem mieszkalnym który A. S. wynajmował pod działalność gospodarczą z zakresu turystyki. W chwili sprzedaży wartość biznesową przedsięwzięcia oceniano na około 5 – 6 mln złotych (od 800 000 zł do 1 mln złotych rocznie); zwrot nakładów przewidywano po około 10 latach. Cenę sprzedaży ustalono biorąc pod uwagę wartość nieruchomości jako nieruchomości przynoszącej zyski (nie brano pod uwagę jej wartość odtworzeniowej).

A. S. do dnia 9 grudnia 2015 r. prowadził działalność gospodarczą
w zakresie zarządzania nieruchomościami. Był dłużnikiem Skarbu Państwa (różnych jego jednostek organizacyjnych na terenie całego kraju) m.in. wobec (...) Urzędu Wojewódzkiego w K., L. Urzędu Wojewódzkiego, Miasta (...) W., Urzędu Miasta (...), Gminy C., Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.
Z wniosku tych wierzycieli prowadzone były przeciwko niemu przed 30 lipca 2015 r. administracyjne postępowania egzekucyjne. Prowadzona była już wówczas także egzekucja strony powodowej z tytułu zaległości w podatku dochodowym za rok 2010. Prowadzona przeciwko niemu egzekucja okazywała się bezskuteczna. Dłużnik złożył wniosek
o umorzenie wskazanej zaległości podatkowej.

W związku z zaskarżoną pozwem czynnością prawną powstały po stronie A. S. zobowiązania podatkowe z tytułu: podatku od towarów i usług za III kwartał 2015 r. w kwocie 1 926 676,72 zł, stwierdzonej tytułem wykonawczym o numerze (...)
z dnia 9 grudnia 2015 r.; podatku dochodowego w wysokości 19% dochodów z pozarolniczej działalności gospodarczej za rok 2015 w kwocie 1 029 540,82 zł, stwierdzonej tytułem wykonawczym o numerze(...)z dnia 13 lipca 2016 r.; odsetek od niezapłaconych w terminie zaliczek na podatek dochodowym od dochodów z pozarolniczej działalności gospodarczej za lipiec 2015 r. w kwocie 52 525 zł, stwierdzonej tytułem wykonawczym o numerze (...) z dnia 13 lipca 2016 r.

A. S. w drugiej połowie 2016 r. zwrócił się do strony powodowej
z wnioskami o rozłożenie na raty powyższych zobowiązań podatkowych, deklarując gotowość uiszczania rat w wysokości nie przekraczających 2000 zł miesięcznie. W związku
z wpływem wniosków organ podatkowy badał sytuację majątkową dłużnika i ustalił, że aktualnie jedynym źródłem dochodów dłużnika jest renta w wysokości 1712 zł miesięcznie
a wobec dłużnika orzeczona jest całkowita niezdolność do pracy; dłużnik nie posiada przy tym majątku. Mimo to organ wydał decyzje o rozłożeniu należności podatkowych na raty
z uwagi głównie z uwagi na sytuację osobistą dłużnika (jago choroba). Wobec wydania decyzji ratalnych postępowania egzekucyjne zostały zawieszone.

Dnia 28 grudnia 2016 r. pozwany sprzedał nieruchomość objętą pozwem spółce (...) sp. z o.o. z siedzibą w (...) za kwotę 3 000 000 zł netto (3 690 000 zł brutto). Obecnie nieruchomość stanowi własność (...) z siedzibą w B..

A. S. posiadał na dzień 30 lipca 2015 r. zadłużenie wobec(...) SA z tytułu umowy kredytowej nr (...) (wierzytelność zabezpieczona hipotecznie m.in. na nieruchomości objętej księgę wieczystą SR w (...) (...)) w wysokości 152 563,94 CHF, w tym kapitał 1 118 896,18 CHF. Na dzień 2 kwietnia 2019 r. zobowiązanie z tytułu tego kredytu wyrażone w złotówkach wynosiło 6 410 135,18 zł, w tym kapitał
4 717 999,83 zł.

Sąd Okręgowy wskazał, iż oddaleniu podlegał wniosek pozwanego o zwrócenie się do banków o informację albowiem żądane informacje dotyczyły osoby trzeciej niezwiązanej
z procesem, nadto informacje te były objęte tajemnicą bankową co do których banki nie miały obowiązku ich udostępnienia sądowi albowiem nie były objęte hipotezą przepisu art. 105 ust. 1 pkt 2 lit. b, c, d ustawy z 29 sierpnia 1997 rok Prawo bankowe. Oddaleniu nadto podlegał wniosek pozwanego o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego z zakresu szacowania nieruchomości, gdyż dowód nie miał dla sprawy istotnego znaczenia; jego uwzględnienie spowodowałoby zbędną zwłokę postępowania oraz pociągało za sobą dodatkowe zbędne jego koszty.

Sąd I instancji ocenił, że świadek M. Ś. nie posiadał wiedzy odnośnie istotnych okoliczności w sprawie toteż Sąd nie brał pod uwagę ich zeznań.

Sąd Okręgowy uznał, że powództwo podlegało oddaleniu.

Sąd I instancji wskazał, że w sprawie o uznanie za bezskuteczną czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzyciela, osoba trzecia, która wskutek tej czynności uzyskała korzyść majątkową, zachowuje legitymację bierną także wtedy, gdy przed doręczeniem pozwu rozporządziła uzyskaną korzyścią na rzecz innej osoby. Możliwość dochodzenia roszczenia bezpośrednio przeciwko kontrahentowi osoby trzeciej jest prawem wierzyciela, nie zaś jego obowiązkiem (por. wyrok Sądu Najwyższego z 24 lutego 2011 r., III CZP 132/10, OSNC 2011, nr 10, poz. 112, wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 24 lutego 2010 r., I ACa 10/10, POSAG 2010/2/59-67, wyrok Sądu Najwyższego z 18 kwietnia 2013 r., II CSK 413/12).

Sąd I instancji wyjaśnił, że zgodnie z art. 527 § 1 i 2 k.p.c. oraz 530 k.p.c., gdy wskutek czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową, każdy z wierzycieli może żądać uznania tej czynności za bezskuteczną w stosunku do niego, jeżeli dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli, a osoba trzecia o tym wiedziała lub przy zachowaniu należytej staranności mogła się dowiedzieć. Czynność prawna dłużnika jest dokonana z pokrzywdzeniem wierzycieli, jeżeli wskutek tej czynności dłużnik stał się niewypłacalny albo stał się niewypłacalny
w wyższym stopniu, niż był przed dokonaniem czynności. Przepisy artykułów poprzedzających stosuje się odpowiednio w wypadku, gdy dłużnik działał w zamiarze pokrzywdzenia przyszłych wierzycieli. Jeżeli jednak osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową odpłatnie, wierzyciel może żądać uznania czynności za bezskuteczną tylko wtedy, gdy osoba trzecia o zamiarze dłużnika wiedziała.

Sąd Okręgowy wskazał też, że przedmiotem ochrony w procesie pauliańskim mogą być zarówno wierzytelności istniejące w chwili dokonywania skarżonej czynności (wierzytelność powinna istnieć zarówno w chwili dokonywania czynności krzywdzącej, jak
i w momencie wytaczania powództwa pauliańskiego, a co oczywiste – także w chwili zamykania rozprawy czy wyrokowania) jak i wierzytelności przyszłe. Wierzycielem przyszłym jest taki wierzyciel, którego wierzytelność (roszczenie) jeszcze nie istnieje
w sensie prawnym w chwili dokonywania przez dłużnika (przyszłego dłużnika) czynności prawnej w warunkach określonych w przepisie art. 527 § 1 k.c. Rozróżnienie wierzytelności już istniejących w chwili dokonywania zaskarżonych czynności oraz wierzytelności przyszłych jest istotne: chodzi o inne ujęcie przesłanki subiektywnej, odnoszącej się do stanu świadomości dłużnika w zakresie pokrzywdzenia wierzyciela. W art. 527 § 1 k.c. jest mowa
o „świadomości pokrzywdzenia wierzycieli”, natomiast w art. 530 k.c. - o działaniu dłużnika „w zamiarze pokrzywdzenia przyszłych wierzycieli”. Ustawodawca sformułował więc dwa odrębne reżimy prawne skargi pauliańskiej, wynikające z art. 527 k.c. i art. 530 k.c. Na gruncie skargi pauliańskiej przyszłym wierzycielem jest zatem ten, czyje prawo ma wynikać
z czynności prawnej, która ma dopiero zostać dokonana w przyszłości czy z innego przyszłego zdarzenia prawnego.

Powód domagał się ochrony wierzytelności nie istniejących przed zawarciem umowy z 30 lipca 2015 r. a powstałych dopiero w wyniku jej zawarcia. W związku bowiem z tą transakcją powstał obowiązek podatkowy (z tytułu podatku VAT i z tytułu podatku dochodowego). Wierzytelność jaką powód chciał chronić nie istniała w chwili dokonywania skarżonej czynności, lecz powstała na skutek dokonania skarżonej czynności albowiem skutkiem sprzedaży nieruchomości był po stronie dłużnika S. jako osoby osiągającej dochód ze sprzedaży nieruchomości w rozumieniu ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych oraz jako dostawcy nieruchomości w rozumieniu ustawy o podatku od towarów
i usług VAT obowiązku odprowadzenia odpowiednio podatku dochodowego jak i podatku od towarów i usług.

Sąd I instancji ocenił, że wierzytelność objęta skargą pauliańską w niniejszym procesie nie była ani wierzytelnością istniejącą przed dokonaną czynnością, jak i nie była wierzytelnością przyszłą. Podzielił argumentację strony pozwanej, iż przepisy o skardze pauliańskiej nie są przystosowane do ochrony wierzytelności tego rodzaju. Sąd Okręgowy wskazał, że dług A. S. wobec powodowego Skarbu Państwa powstał jednocześnie,
w wyniku samej czynności, jest jej swoistym efektem ubocznym. Przesłanką ochrony pauliańskiej jest, by dłużnik miał świadomość posiadania wierzyciela i długu a mimo to wyzbywał się prawa majątkowego uniemożliwiając zaspokojenie wierzyciela. Tymczasem wierzytelności Skarbu Państwa wobec dłużnika S. nie istniały przed dokonaną czynnością ani nie powstały po tej czynności. Zatem dłużnik S. nie mógł działać
z zamiarem bądź ze świadomością pokrzywdzenia wierzyciela istniejącego przed czynnością ani wierzyciela spodziewanego po czynności. Celem umowy z 30 lipca 2015 r. było wykreowanie zobowiązania cywilnoprawnego pomiędzy stronami zaś zobowiązanie podatkowe powstało niejako przy okazji. Oczywistym jest, iż każda transakcja sprzedaży powoduje wyjście korzyści majątkowej od sprzedającego i w jakiejś mierze osłabia jego wypłacalność. Każda w praktyce transakcja generuje również zobowiązanie podatkowe osłabiając wypłacalność sprzedającego. Trafnie podnosił pozwany, iż uwzględnienie powództwa w niniejszej sprawie stanowiłoby niebezpieczny precedens zagrażający bezpieczeństwu obrotu gospodarczego, albowiem oznaczałoby to możliwość sparaliżowania każdej transakcji jako osłabiającej wypłacalność zbywcy i jako takiej dokonywanej
z pokrzywdzeniem Skarbu Państwa jako wierzyciela publicznoprawnego z tytułu wierzytelności stanowiących pochodną zdarzeń cywilnoprawnych.

Sąd Okręgowy wskazał dalej, iż nawet stosując do wierzytelności objętych ochroną
w niniejszej sprawie przez analogię przepisy o wierzytelności przyszłej w rozumieniu art. 530 k.c. to przesłanką uwzględnienia skargi byłoby działanie dłużnika A. S. w zamiarze pokrzywdzenia przyszłych wierzycieli oraz wiedza osoby trzeciej, tj. pozwanego o tymże zamiarze. Mimo przedstawienia szerokiego materiału dowodowego na utrzymywanie
A. S. z J. O. ścisłych stosunków gospodarczych oraz osobistych żadna
z powyższych okoliczności nie została w sposób przekonujący wykazana, a w powyższym zakresie ciężar dowodu spoczywał na powodzie – wyłączone w tym zakresie są domniemania z art. 527 § 3 i 4 k.c. (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 listopada 2011 r., II CSK 64/11).

Jak wskazał dalej Sąd I instancji, dla skuteczności powództwa pauliańskiego opartego na art. 530 k.c. wymaga się, aby fraudacyjne działania dłużnika były celowe a więc zmierzały w kierunku pokrzywdzenia przyszłych wierzycieli. Istotny więc jest zamiar dłużnika pokrzywdzenia przyszłych wierzycieli. Przez zamiar pokrzywdzenia należy rozumieć taki stosunek psychiczny dłużnika do wyobrażonego skutku podjętego działania, który pozwala przyjąć, że chce on pokrzywdzenia wierzyciela przyszłego, a czynność zostaje dokonana
w tym celu. Jeżeli dłużnik dokonując danej czynności prawnej miał na uwadze inny cel, skarga pauliańska nie odniesie skutku. Brak jest podstaw do uwzględnienia skargi pauliańskiej wówczas, gdy dokonywana czynność ma racjonalne działanie a skutek krzywdzący jest jedynie jej dodatkowym efektem (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 16 maja 2018 r., V ACa 347/17, wyrok Sądu Najwyższego z 29 maja 2015 r., V CSK 454/14, wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z 26 czerwca 2014 r., I ACa 1573/13, wyrok Sądu Najwyższego z 26 października 2017 r., II CSK 11/17). Trudno przyjąć, iż wyłącznym czy zasadniczym celem zaskarżonej transakcji było niezapłacenie podatku przez sprzedawcę nieruchomości i w ten sposób pokrzywdzenie przez niego powoda – wszak wyzbywał się on własności nieruchomości.

Sąd Okręgowy stwierdził, że wskutek spornej transakcji sprzedaży, z majątku
A. S. wyszedł cenny składnik majątkowy, a efektem tego było, iż stał się on niewypłacalny bądź niewypłacalny w wyższym stopniu niż był przed dokonaniem tej transakcji. Brak jednak podstaw do uznania, iż zaistniały warunki do ochrony wierzytelności powoda w oparciu o art. 527 i 530 k.c.

Sąd I instancji wskazał, że powyższe rozważania dotyczą należności głównych. Oddaleniu z tych samych powodów podlegało powództwo w zakresie ochrony wierzytelności z tytułu odsetek albowiem są one należnością uboczną, dzielącą los wierzytelności głównej; nie są one przy tym wierzytelnością przyszłą w rozumieniu art. 530 k.c. (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 czerwca 2008 roku, I CSK 547/07).

O kosztach postępowania Sąd Okręgowy orzekł na zasadzie art. 98 k.p.c.

W apelacji od tego wyroku powód zarzucił błędy w ustaleniach faktycznych, naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, a to: art. 233 § 1 k.p.c. w związku z art. 227 k.p.c., art. 231 k.p.c. i art. 233 § 1 k.p.c. oraz art. 245 k.p.c. i art. 253 k.p.c. Zarzucił także naruszenie prawa materialnego, tj.: art. 530 k.c., art. 527 k.c. oraz art. 528 k.c. W oparciu o te zarzuty, obszernie w apelacji uzasadnione, powód domagał się zmiany zaskarżonego wyroku poprzez uwzględnienie powództwa i zasądzenie od pozwanego kosztów postępowania za obie instancje.

Pozwany wniósł o oddalenie apelacji i zasądzenie kosztów postępowania apelacyjnego.

Wyrokiem z dnia 28 stycznia 2022 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach oddalił apelację
i zasądził od powoda na rzecz pozwanego kwotę 11 250 zł z tytułu kosztów postępowania apelacyjnego.

Na skutek skargi kasacyjnej powoda Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 30 stycznia 2025 r., II CSKP 391/23 uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w Katowicach. W treści uzasadnienia tego orzeczenia wskazano, iż przepisy regulujące instytucję skargi pauliańskiej (art. 527-534 k.c.) nie wykluczają a limine dopuszczalności udzielenia ochrony wierzytelnościom (w tym podatkowym), które powstały na skutek lub w wyniku dokonania krzywdzącej wierzyciela czynności prawnej z tego względu, że wierzytelności takie nie są wierzytelnościami istniejącymi w dacie dokonania krzywdzącej czynności. Wierzytelności takie są wierzytelnościami wierzycieli przyszłych w rozumieniu art. 530 k.c. (nie należą do „trzeciej kategorii” wierzytelności, których ochrona w trybie przepisów o actione pauliana jest wyłączona). Punktem odniesienia dla rozróżnienia „wierzycieli” w rozumieniu art. 527 § 1 k.c. oraz „przyszłych wierzycieli” w rozumieniu art. 530 k.c. jest chwila dokonania przez dłużnika zaskarżanej czynności (wyroki Sądu Najwyższego: z 6 marca 2009 r., II CSK 592/08; 28 listopada 2014 r., I CSK 33/14; z 1 1 sierpnia 2021 r., II CSKP 87/21).

Sąd Najwyższy wskazał także, że w niniejszej sprawie kluczowe jest jednak ustalenie (wykazanie), czy gdyby nie doszło do dokonania czynności fraudacyjnej, to wierzyciel mógłby uzyskać zaspokojenie z majątku dłużnika, a zatem czy powstałyby zobowiązania podatkowe oraz to, czy okoliczność ta wpływa na ocenę zakresu zastosowania art. 530 k.c.
W każdym zaś przypadku to na powodzie spoczywa ciężar udowodnienia przesłanek z art. 527 i n. k.c., w tym także wskazanych w art. 530 kodeksu (zamiar pokrzywdzenia). Przyszły wierzyciel może uzyskać ochronę jedynie w razie takiego działania dłużnika, które jest rozmyślnym dążeniem do uwolnienia się od spełnienia zobowiązania, którego powstanie
w przyszłości jest realne (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 6 marca 2009 r. II CSK 592/08;
z 26 października 2017 r., Il CSK 11/17). Te zatem kwestie powinny być ponownie ocenione
w niniejszej sprawie.

Sąd Apelacyjny rozpoznając sprawę ponownie ustalił i zważył, co następuje:

Apelacja powoda nie mogła odnieść oczekiwanego przez niego skutku.

Na wstępie wskazać należy, iż w ramach przyjętej w polskiej procedurze apelacji pełnej cum beneficio novorum Sąd II instancji rozpatruje sprawę ponownie, czyli w sposób
w zasadzie nieograniczony jeszcze raz bada sprawę rozstrzygniętą przez Sąd I instancji.
W konsekwencji postępowanie apelacyjne stanowi dalszy ciąg postępowania przeprowadzonego w pierwszej instancji. Sąd II instancji dokonuje ustaleń faktycznych, może uzupełnić, bądź zmienić ustalenia poczynione przez Sąd I instancji i zastosować właściwy przepis prawa materialnego, jego wykładnię oraz dokonać aktu subsumcji. Sąd apelacyjny zgodnie z podstawowymi zasadami procesowymi określającymi relacje między stroną
a sądem da mihi factum, dabo tibi ius oraz facta probantur, iura novit curia, ma obowiązek zastosować właściwe przepisy prawa materialnego, a więc także usunąć ewentualne błędy prawne sądu pierwszej instancji, niezależnie od tego, czy zostały one wytknięte w apelacji.

Wbrew zarzutom apelacji Sąd Okręgowy poczynił prawidłowe ustalenia faktyczne, które w pełni znajdują oparcie w zgromadzonych w sprawie dowodach. Odnosi się to zwłaszcza do sytuacji majątkowej dłużnika A. S., jego zadłużenia wobec powoda przed dokonaniem czynności, okoliczności związanych ze sprzedażą nieruchomości dłużnika pozwanemu J. O. oraz wynikających z tej czynności zobowiązań
o charakterze publicznoprawnym, ich istnienia w dacie orzekania i wysokości. Okoliczności te miały zresztą bezsporny charakter, podobnie jak zawarcie przez dłużnika umowy darowizny z jego żoną, M. S., przedmiotem której to umowy była wierzytelność przysługująca dłużnikowi wobec pozwanego z tytułu zapłaty ceny.

Sąd Apelacyjny ustalił nadto, iż prawomocnym wyrokiem z 15 marca 2021 r.,
II C 1344/18 Sąd Okręgowy Warszawa – Praga w Warszawie uznał za bezskuteczną wobec powoda umowę opisaną wyżej umowę darowizny celem ochrony tych samych wierzytelności publicznoprawnych, o które chodzi w niniejszym postępowaniu /okoliczności bezsporne, wyrok jak wyżej k. 1012-1017 oraz wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 8 lipca 2021 r., V ACa 356/21, k.1018 akt/.

Sąd Apelacyjny podzielił pogląd o dopuszczalności wykorzystania skargi pauliańskiej jako środka ochrony wierzytelności publicznoprawnych (uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 12 marca 2003 r., III czp 85/02, OSNC 2003, Nr 10, poz. 129; uchwała Sądu Najwyższego z 11 kwietnia 2003 r., III CZP 15/03, OSNC 2004, Nr 3, poz. 32; wyroki SN: z 13 maja 2005 r., I CK 677/04; z 28 października 2010 r., II CSK 227/10, z 28 października 2010 r., II CSK 227/10; z 15 czerwca 2022 r., II CSKP 573/22). Oznacza to dopuszczalność w takich sprawach drogi sądowej, zarówno w przypadku należności
o charakterze składkowym, podatkowym oraz celnym (uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 12 marca 2003 r., III CZP 85/02, uchwała Sądu Najwyższego z 11 kwietnia 2003 r., III CZP 15/03).

Chociaż instytucja skargi pauliańskiej ma charakter prywatnoprawny jej stosowanie ma na celu zabezpieczenie efektywnego wyegzekwowania już istniejącego zobowiązania publicznoprawnego, a także zapobieżenie czynnościom fraudacyjnym, podejmowanym
w celu uniknięcia obowiązku daninowego. Przy tym zgodnie z art. 530 k.c., przepisy
o skardze pauliańskiej stosuje się odpowiednio w wypadku, gdy dłużnik działał w zamiarze pokrzywdzenia przyszłych wierzycieli, których wierzytelności powstały dopiero po dokonaniu przez dłużnika zaskarżonych czynności. Przesłanką zaś uwzględnienia roszczenia wynikającego z art. 530 k.c. jest powstanie wierzytelności najpóźniej w chwili wniesienia skargi pauliańskiej bądź co najmniej jej istnienie w chwili wyrokowania.

Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy niewypłacalność, o której mowa w art. 527 § 2 k.c.,
w odniesieniu do należności podatkowych ocenić należy jako stan istniejący w chwili orzekania, a polegający na braku możliwości wywiązania się przez dłużnika pauliańskiego ze zobowiązań finansowych. Pokrzywdzenie wierzyciela podlega ocenie według chwili zaskarżenia, tj. wystąpienia przez wierzyciela z akcją pauliańską (wyrok Sądu Najwyższego
z 29 czerwca 2004 r., I CK 367/03), jednak stan pokrzywdzenia i niewypłacalności należy oceniać nie tylko z chwili wystąpienia ze skargą paulińską, ale również w chwili orzekania - art. 316 § 1 k.p.c. (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 22 marca 2001 r., V CKN 280/00; z 23 lipca 2003 r., Il CKN 299/01; z 29 czerwca 2004 r., II CK 367/03; z 5 marca 2008 r., v CSK 471/07; z 23 lutego 2022 r., II CSKP 199/22; z 26 kwietnia 2023 r., Il CSKP 1375/22). Ochrona pauliańska może być udzielona tylko wierzycielowi aktualnemu (w chwili orzekania o żądaniu uznania czynności za bezskuteczną chroniona wierzytelność musi już istnieć i być skonkretyzowana pod względem przedmiotowym i podmiotowym (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 6 marca 2009 r., II CSK 592/08; z 28 listopada 2014 r., I CSK 33/14; z 11 sierpnia 2021 r., Il CSKP 87/21, OSNC-ZD 2022, nr 3, poz. 37).

Sąd Najwyższy wskazał także, że stosując per analogiam art. 527 k.c. nie następuje ingerencja w zakres ani treść zobowiązania podatkowego, a Skarb Państwa jako wierzyciel publicznoprawny uzyskuje jedynie możliwość wyegzekwowania od dłużnika, istniejącej, skonkretyzowanej wierzytelności, a zatem możliwość zaspokojenia z przedmiotu, który
w egzekucji będzie traktowany tak, jakby nadal pozostawał w majątku dłużnika. Charakter instytucji roszczenia pauliańskiego w ramach kategorii tzw. bezskuteczności względnej oznacza w szczególności, że orzeczenie wydane na podstawie art. 527 k.c. nie prowadzi do powstania stosunku odpowiedzialności osób trzecich wobec wierzyciela (Skarbu Państwa) za zobowiązania podatkowe dłużnika. Roszczenie pauliańskie stanowi przyznane wierzycielowi uprawnienie zaspokojenia się z przedmiotu lub prawa, którym dłużnik rozporządził, a które pozostaje nadal w majątku osoby trzeciej. Wierzyciel może w tym zakresie poszukiwać zaspokojenia z takiego przedmiotu przed wierzycielami osoby trzeciej (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 7 października 201 1 r., II CSK 3/11). Oznacza to, że tytuł wykonawczy uprawnia wierzyciela do prowadzenia egzekucji z majątku jego dłużnika, zaś składnik majątkowy, który był przedmiotem przysporzenia na rzecz osoby trzeciej kosztem stanu majątku dłużnika, na skutek zaskarżonej skargą pauliańską czynności prawnej jest traktowany tak, jakby nadal wchodził w skład majątku dłużnika (wyrok Sądu Najwyższego z 9 kwietnia 2010 r., III CSK 273/09).

W konsekwencji przepisy o skardze pauliańskiej (art. 527 i n.k.c.) zmierzają do umożliwienia wierzycielowi, który został pokrzywdzony czynnością prawną dłużnika, zaspokojenia przysługującej mu wierzytelności z przedmiotu majątkowego, który na skutek tej czynności wyszedł z majątku dłużnika i stał się własnością osoby trzeciej, względnie nie wszedł do majątku dłużnika, pozostając własnością osoby trzeciej.

Prowadzą tym samym do poszerzenia możliwości zaspokojenia się wierzyciela ponad to, co wynika z ogólnej zasady, według której odpowiedzialność za zobowiązanie ponosi wyłącznie dłużnik będący stroną stosunku zobowiązaniowego. Zgodnie z art. 532 k.c. wierzyciel, względem którego czynność prawna dłużnika została uznana za bezskuteczną, może z pierwszeństwem przed wierzycielami osoby trzeciej dochodzić zaspokojenia
z przedmiotów majątkowych, które wskutek czynności uznanej za bezskuteczną wyszły
z majątku dłużnika albo do niego nie weszły. Z przepisu tego, regulującego w sposób ogólny następstwa uznania czynności prawnej dłużnika za bezskuteczną wobec wierzyciela, wynika, że czynność ta pozostaje ważna i wywołuje zamierzone przez strony konsekwencje prawne,
w tym dotyczące przejścia własności rzeczy lub prawa na osobę trzecią, z tym jednak zastrzeżeniem, że ustawa przyznaje wierzycielowi prawo do zaspokojenia wierzytelności
z przedmiotów, które w związku z dokonaniem tej czynności stały się elementem majątku osoby trzeciej lub nie stały się składnikiem majątku dłużnika, z pierwszeństwem wobec wierzycieli osoby trzeciej (uchwała Sądu Najwyższego z 16.06.2021 r., III CZP 60/19, OSNC 2021, nr 10, poz. 62).

Żądanie powoda w niniejszym procesie oparte o art. 527 k.c. nie jest powództwem
o świadczenie, lecz powództwem o ukształtowanie stosunku prawnego. Wierzyciel pauliański nie żąda od pozwanego określonego zachowania się (świadczenia). Żąda jedynie, by sąd stwierdził względną bezskuteczność czynności prawnej dokonanej między dłużnikiem
a osobą trzecią (uznał czynność za bezskuteczną względem wierzyciela). Przy pomocy powództw kształtujących dochodzi do przekształcenia istniejącego stosunku prawnego przez jego utworzenie, zmianę lub zniesienie (zob. Powództwa o ukształtowanie stosunku prawnego” Piotr Osowy, 2015 - za SIP Legalis Rozdział 3 § 6 Analiza elementów powództwa). Orzeczenie o uznaniu czynności prawnej za bezskuteczną wobec wierzyciela ma charakter konstytutywny i choć działa pro futuro wywiera skutek ex tunc. Konsekwencją jest zatem uznanie, że powoduje względną bezskuteczność czynności prawnej dokonanej między dłużnikiem a osobą trzecią od chwili jej podjęcia.

W zakresie powództw o ukształtowanie w niektórych wypadkach sam ustawodawca wskazuje na konieczność posiadania interesu prawnego (art. 13 § 2, art. 14 § 2 k.r.o.), a z drugiej – w innych przypadkach takiej przesłanki wprost nie przewiduje. Jednakże w przypadku stwierdzenia braku interesu prawnego sąd nie będzie mógł postąpić inaczej, jak tylko wyrokiem oddalić powództwo, a w konsekwencji uznać, że jest ono bezzasadne. Choć część doktryny i orzecznictwa przyjmuje, że w przypadku powództwa o ukształtowanie interes prawny nie jest konieczny jako samodzielna przesłanka zasadności powództwa, uznać należy, że jest on wpisany w normę prawną indywidualno-konkretną o charakterze zezwalającym (w prawo podmiotowe kształtujące), która w drodze tego powództwa ma być urzeczywistniona. Część autorów i orzecznictwa podkreśla, że jeżeli w grę wchodzi norma, która dla swego urzeczywistnienia wymaga wydania wyroku, musi tym samym zachodzić interes prawny w uzyskaniu takiego wyroku, a więc w wytoczeniu odpowiedniego powództwa. Jednakże zagadnienie to należałoby rozpatrywać na szerszym polu, ponieważ poza odpowiednią normą, czy to z zakresu prawa materialnego, czy też procesowego, która przewiduje kompetencję do skorzystania z tego środka ochrony prawnej, istotną rolę odgrywają również inne kwestie, takie jak przesłanki zasadności powództwa o ukształtowanie. W przypadku niektórych powództw o ukształtowanie mamy do czynienia z terminami, które umożliwiają dochodzenie ich na drodze sądowej. Upływ terminu w sposób jednoznaczny będzie decydował o zaistnieniu sytuacji, w której zachodzi brak interesu prawnego do wytoczenia powództwa, a w konsekwencji także zajdzie konieczność oddalenia powództwa. Także w tych przypadkach, w których nie ma znaczenia termin zawity, znaczącą rolę dla oceny istnienia interesu będą odgrywały inne przesłanki zasadności. Oceniając w sposób ogólny interes prawny w kontekście powództwa o ukształtowanie, należy postawić tezę, że interes prawny zaistnieje tylko wówczas, gdy powód wykaże, że nabył prawo do zmiany stosunku prawnego lub prawa i że zmiana ta nie nastąpiła i nie nastąpi bez orzeczenia sądowego oraz że zmiana ta jest niezbędna dla ochrony jego praw, oraz że ochrony tych praw nie może uzyskać w inny bardziej efektywny sposób. Interes prawny będzie się wówczas jawił jako konsekwencja istnienia podstawy prawnej dającej możliwość do wytoczenia powództwa, z wyjątkami, w których roszczenie będzie pozbawione określonych cech. Brak upoważnienia wynikający z przepisów prawa materialnego czy też prawa procesowego będzie równoznaczny z tym, że powód nie będzie miał interesu prawnego w uzyskaniu ochrony prawnej na drodze sądowej, chyba że dopuszczalność tego rodzaju powództwa wiązałaby się z naruszeniem prawa podmiotowego lub zaistnieniem przyczyn wskazujących na możliwość rozwiązania określonego stosunku prawnego (np. powództwo o rozwód – art. 56 k.r.o., powództwo o rozwiązanie umowy spółki jawnej – art. 58 k.s.h., powództwo o wyłączenie wspólnika ze spółki z ograniczoną odpowiedzialnością – art. 266 k.s.h.). Brak interesu przy powództwie o ukształtowanie, w rozumieniu opisanym powyżej, winien znaleźć odzwierciedlenie w decyzji merytorycznej oddalającej takie powództwo, tyle że chodzi tu o bezzasadność zwykłą, a nie oczywistą, podobnie jak w omawianym wyżej przypadku powództwa o ustalenie. Wyjątek miałby miejsce wtedy, gdyby dla powództwa o ukształtowanie przewidziany został przez ustawodawcę termin zawity, którego upływ wskazuje już w sposób bezpośredni na niemożność jego uwzględnienia. Okoliczność ta zaobserwowana przez sąd na wstępnym etapie uzasadniałaby wydanie wyroku oddalającego powództwo z uwagi na jego oczywistą bezzasadność (Ł. Błaszczak, 4.3. Interes prawny przy powództwie o ukształtowanie a możliwość wystąpienia przypadków oczywistej bezzasadności powództwa [w:] Powództwo oczywiście bezzasadne. Art. 191(1) k.p.c., Warszawa 2021).

W konsekwencji interes prawny w żądaniu ukształtowania stosunku prawnego musi wynikać z sytuacji prawnej, w jakiej znajduje się powód i, zgodnie z zasadą aktualności określoną art. 316 § 1 k.p.c., istnieć w dacie wyrokowania (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 19 listopada 1996 r., III CZP 115/96, OSN 1997, Nr 4, poz. 39).
Zatem w sytuacji, gdy powodowi przysługuje dalej idące żądanie nie zachodzi interes prawny w domaganiu się ukształtowania stosunku prawnego. Interes ten przy tym istnieć musi także w chwili orzekania przez Sąd Apelacyjny (art. 316 § 1 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.).

Jak zaś już wskazano wyżej celem powództwa z art. 527 k.c. w związku z treścią art. 532 k.c. jest możliwość zaspokojenia się z pierwszeństwem przed wierzycielami osoby trzeciej z przedmiotów majątkowych, które wskutek czynności uznanej za bezskuteczną wyszły z majątku dłużnika albo do niego nie weszły. W konsekwencji zbycie przedmiotu majątkowego przez osobę trzecią na rzecz osoby czwartej przed wytoczeniem przeciwko osobie trzeciej powództwa opartego o art. 527 k.c. powoduje utratę interesu prawnego wierzyciela w domaganiu się ukształtowania stosunku prawnego w ramach powództwa wytoczonego przeciwko osobie trzeciej. W tym zakresie możliwe są dwa warianty.

W pierwszym przypadku, gdy zbycie na rzecz osoby czwartej ma miejsce
w warunkach określonych art. 531 § 2 k.c., uprawnienie przewidziane w tym przepisie do ukształtowania stosunku prawnego wprost w ramach powództwa wytoczonego przeciwko osobie czwartej wyklucza interes prawny w dochodzeniu tego żądania przeciwko osobie trzeciej.

W drugim wariancie który ma miejsce, gdy osoba trzecia wyzbyła się składnika majątkowego, który wszedł do jej majątku na mocy czynności prawnej zdziałanej przez dłużnika z pokrzywdzeniem wierzyciela, a wyzbycie to nie nastąpiło w warunkach określonych w art. 531 § 2 k.c., a zatem gdy składnik majątkowy nabyła odpłatnie kolejna osoba działająca w dobrej wierze, w takiej sytuacji odpowiedzialność osoby trzeciej wyraża się wyłącznie w obowiązku zapłaty wierzycielowi kwoty, jaką mógłby on pozyskać w wyniku egzekucji prowadzonej ze składnika majątku dłużnika, który był przedmiotem czynności zdziałanej z pokrzywdzeniem wierzyciela. W konsekwencji interes prawny wierzyciela wyraża się wyłącznie w żądaniu zapłaty odpowiedniej kwoty w ramach roszczeń opartych
o bezpodstawne wzbogacenie (art. 405 i n. k.c.), bądź roszczeń odszkodowawczych zależnie od okoliczności sprawy (art. 415 k.c. i n. k.c., w tym art. 422 k.c.).

Gdy osoba trzecia rozporządziła przedmiotem przysporzenia na rzecz innej osoby i nie zachodzą przesłanki do bezpośredniego pozwania tej innej osoby stosownie do art. 531 § 2 k.c., wierzyciel może dochodzić odszkodowania od osoby trzeciej, jeżeli jej zachowanie nosiło znamiona deliktu (art. 415 k.c.). Jeżeli osoba trzecia rozporządziła przedmiotem przysporzenia na rzecz innej osoby w okolicznościach niepozwalających na zastosowanie art. 531 § 2 k.c., należy także dopuścić możliwość dochodzenia od osoby trzeciej przez wierzyciela, względem którego czynność dłużnika została uznana za bezskuteczną, roszczeń
z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia (wyrok Sądu Najwyższego z 25.10.2012 r., I CSK 139/12).

W pierwszym przypadku możliwość skierowania skargi bezpośrednio przeciwko osobie czwartej oznacza, że w sprawie z powództwa wierzyciela osoba trzecia nie ma legitymacji. Wywołanie skutku polegającego na upoważnieniu wierzyciela do skierowania egzekucji jego wierzytelności do rzeczy, prawa albo do określonej kwoty pieniędzy
w majątku osoby czwartej, do czego prowadzi uwzględnienie skargi pauliańskiej, nie wymaga jednoczesnego uznania za bezskuteczną czynności między dłużnikiem i osobą trzecią. Za zbędne należy zatem uznać objęcie żądaniem pozwu i orzeczeniem sądowym zarówno czynności między dłużnikiem i osobą trzecią, jak i osobą trzecią i osobą czwartą. Przeciwnie, skoro warunkiem wystąpienia ze skargą pauliańską jest stwierdzenie, że przeniesienie korzyści z majątku dłużnika do majątku osoby trzeciej było skuteczne erga omnes i tak samo jej kolejne przeniesienie z majątku osoby trzeciej do majątku osoby czwartej, a jedynym celem - stworzenie warunków umożliwiających wierzycielowi zaspokojenie się z przedmiotu tej czynności lub do wysokości wartości przesunięcia majątkowego, to do zrealizowania tego celu może dojść po stwierdzeniu wyłącznie bezskuteczności ostatniego z przesunięć i po zidentyfikowaniu przedmiotu przyszłej egzekucji, bez konieczności wypowiadania się
o ubezskutecznieniu czynności dokonanej między dłużnikiem i osobą trzecią.
W konsekwencji biernie legitymowaną w sprawie żądania, którego dotyczy art. 531 § 2 k.c. jest wyłącznie nabywca korzyści od osoby trzeciej (osoba czwarta). Do zrealizowania tego celu w postępowaniu prowadzonym przeciwko osobie czwartej może dojść po stwierdzeniu wyłącznie bezskuteczności ostatniego z przesunięć i po zidentyfikowaniu przedmiotu przyszłej egzekucji, bez konieczności wypowiadania się o ubezskutecznieniu czynności dokonanej między dłużnikiem i osobą trzecią (wyrok Sądu Najwyższego z 16.03.2022 r., II CSKP 190/22).

W drugim przypadku powtórzyć należy, iż przepisy o skardze pauliańskiej (art. 527
i n.k.c.) zmierzają do umożliwienia wierzycielowi, który został pokrzywdzony czynnością prawną dłużnika, zaspokojenia przysługującej mu wierzytelności z przedmiotu majątkowego, który na skutek tej czynności wyszedł z majątku dłużnika i stał się własnością osoby trzeciej, względnie nie wszedł do majątku dłużnika, pozostając własnością osoby trzeciej. Istota art. 532 k.c., w zakresie, w jakim przepis ten stanowi o dochodzeniu zaspokojenia z przedmiotów majątkowych, sprowadza się do możności prowadzenia egzekucji sądowej z majątku osoby trzeciej w granicach określonych tym przepisem (zob. postanowienia Sądu Najwyższego
z dnia 24 września 2010 r., IV CSK 57/10, i z dnia 4 lutego 2015 r., IV CSK 170/14, OSNC-ZD 2016, nr B, poz. 32). W przypadku, w którym wierzyciel pauliański realizuje uprawnienie wynikające z art. 532 k.c., głównym adresatem przymusu egzekucyjnego jest osoba trzecia, nie zaś dłużnik, którego niewypłacalność jest warunkiem powodzenia skargi pauliańskiej (art. 527 § 2 k.c.). W związku z tym, kierując się założeniem, że wyrok uwzględniający powództwo pauliańskie oddziałuje przede wszystkim na sferę prawną osoby trzeciej, ustawodawca przyznał w tym przypadku, odmiennie aniżeli na tle art. 59 k.c., legitymację bierną w procesie wyłącznie osobie trzeciej, nie zaś obu stronom czynności prawnej dokonanej z pokrzywdzeniem wierzyciela (uchwała w składzie 7 sędziów Sądu Najwyższego z 16.06.2021 r., III CZP 60/19, OSNC 2021, nr 10, poz. 62).

Uznanie czynności prawnej dłużnika za bezskuteczną wobec wierzyciela nie sprawia, że w relacji między wierzycielem pauliańskim a osobą trzecią przedmiot tej czynności staje się powrotnie własnością dłużnika. Wierzyciel nie może także żądać od osoby trzeciej jego wydania, skoro nie mógłby skutecznie kierować takiego żądania wobec dłużnika. W świetle art. 532 k.c. skutki czynności fraudacyjnej zostają uchylone tylko o tyle, że wierzyciel uzyskuje prawo dochodzenia zaspokojenia z jej przedmiotu, tak jakby przynależał on do majątku dłużnika, a osoba trzecia powinna umożliwić mu realizację tego prawa, znosząc egzekucję skierowaną do składników majątku, których dotyczyła zaskarżona czynność. Egzekucja ta może być jednak prowadzona tylko w granicach chronionej skargą pauliańską wierzytelności (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7 kwietnia 2011 r., IV CSK 375/10, niepubl. i wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 października 2011 r., II CSK 3/11).

Wyrok uznający czynność prawną za bezskuteczną w powiązaniu z art. 532 k.c. pociąga za sobą także skutek polegający na zezwoleniu wierzycielowi na dochodzenie zaspokojenia z przedmiotów, które wyszły z majątku dłużnika lub do niego nie weszły. Zezwolenie to jest równoznaczne z dopuszczalnością prowadzenia z tych przedmiotów egzekucji świadczenia pieniężnego w zakresie wynikającym z treści chronionej wierzytelności, a po stronie osoby trzeciej - powinnością jej znoszenia (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 24 września 2010 r., IV CSK 57/10, z dnia 26 czerwca 2013 r.,
V CSK 347/12, z dnia 21 sierpnia 2013 r., II CSK 17/13, OSNC 2014, Nr 5, poz. 50, z dnia
4 lutego 2015 r., IV CSK 170/14 i z dnia 13 czerwca 2019 r., V CSK 152/18). W ten sposób realizowany jest rzeczywisty cel tego powództwa, polegający na rozszerzeniu możliwości egzekucyjnych wierzyciela o przedmioty, które w przeciwnym razie byłyby dla niego niedostępne ze względu na brak przynależności do majątku dłużnika. Cel ten nie może być zrealizowany w przypadku wyzbycia się przez osobę trzecią przedmiotu, który wyszedł
z majątku dłużnika lub do niego nie wszedł. Dalsze zaś zbycie tych przedmiotów przez osobę trzecią na rzecz innej osoby (osoby czwartej) czyni niemożliwym dochodzenie zaspokojenia
z tych tylko przedmiotów, które wyszły z majątku dłużnika lub do niego nie weszły.

W przypadku powództwa o uznanie czynności prawnej za bezskuteczna skarga pauliańska wprowadza taki stan prawny, że pomimo braku powiązania obligacyjnego czy też rzeczowego powoda z pozwanym, ten ostatni nie może oponować przeciwko egzekucji
z konkretnego przedmiotu bądź przedmiotów objętych skargą, stanowiących własność pozwanego. Konstrukcja powództwa opartego na treści art. 527 k.c. ogranicza obowiązki pozwanego do konkretnego przedmiotu, a dodatkowym ograniczeniem jest wysokość wierzytelności, gdyż egzekucja nie może być prowadzona tylko w celu wyegzekwowania tej wierzytelności, której została udzielona ochrona (O. M. Piaskowska [w:] S. Góźdź,
M. Kuchnio, A. Majchrowska, K. Panfil, J. Parafianowicz, A. Partyk, A. Rutkowska,
D. Rutkowski, A. Turczyn, O. M. Piaskowska, Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz aktualizowany. Art. 1–505(39). Tom I, LEX/el. 2025, art. 319).

Skoro zaś nie jest możliwe znoszenie egzekucji z przedmiotu majątkowego, który wcześniej wyszedł z majątku dłużnika lub nie wszedł do majątku dłużnika z chwilą zbycia tegoż na rzecz osoby czwartej w warunkach odmiennych od przewidzianych art. 531 § 2 k.c. powód traci interes prawny w dalszym popieraniu powództwa, skoro przysługuje mu dalsze roszczenie – roszczenie o zapłatę (art. 405 k.c. i n. k.c. lub art. 415 k.c. i n. k.c.).

Nie można przy tym zgodzić się z twierdzeniem jakoby conditio sine qua non uwzględnienia powództwa o zapłatę przeciwko osobie trzeciej jest uprzednie uzyskanie przez wierzyciela prawomocnego wyroku, w którym czynność prawna osoby trzeciej z dłużnikiem zostanie uznana za bezskuteczną wobec tego wierzyciela skoro stronami w obu postępowaniach są te same osoby. Bez znaczenia przy tym jest okoliczność, że wyrok kształtujący stosunek prawny ma charakter konstytutywny, gdyż może go zastąpić przesłankowo ustalenie bezskuteczności w sprawie przeciwko osobie trzeciej o zapłatę.

Przepis art. 531 k.c. określa środki prawne przysługujące wierzycielowi w ramach ochrony pauliańskiej. Mianowicie regulacja ta przewiduje dwa sposoby zakwestionowania czynności względnie bezskutecznej. Pierwszą z nich jest powództwo przeciwko osobie trzeciej. Drugą zaś jest droga zarzutu wobec osoby trzeciej, która wskutek tej czynności uzyskała korzyść majątkową. Przykładowo podniesienie zarzutu z art. 531 k.c. jako „zarzutu pauliańskiego” możliwe jest w sprawie wszczętej przez osobę trzecią powództwem ekscydencyjnym skierowanym przeciwko wierzycielowi, lub w sprawie o zapłatę przez wierzyciela określonej kwoty z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia lub odszkodowania za szkodę wywołaną przeprowadzeniem egzekucji z rzeczy, do której prawa miała osoba trzecia.

Oczywistym jest przy tym, że skoro art. 531 k.c. dopuszcza uznanie czynności prawnej za bezskuteczną w drodze zarzutu – w sytuacji procesu wytoczonego przez osobę trzecią przeciwko wierzycielowi – ustalenie to musi mieć charakter wyłącznie przesłankowy. W ramach procesu rozstrzyga się bowiem w sentencji orzeczenia wyłącznie o żądaniu powoda (art. 321 k.p.c.). Skoro zaś ustawa dopuszcza podniesienie zarzutu obronnego – to przyjąć należy a contrario, iż nie wymaga w ramach obrony złożenia powództwa wzajemnego. Przepis art. 531 § 1 k.c. wprost bowiem upoważnia wierzyciela do żądania uznania czynności prawnej za bezskuteczną w drodze zarzutu. Sąd wobec tego nie orzeka
o tym zarzucie wprost, lecz ocenia go jako przesłankę rozstrzygnięcia. Uznając podniesiony zarzut za usprawiedliwiony, wydaje w przypadku powództwa ekscydencyjnego wyrok zwalniający dany przedmiot od egzekucji jeżeli narusza on prawa osoby trzeciej lub
w przypadku roszczenia o zapłatę wyrok oddalający powództwo w całości lub części ze względu na jego bezzasadność spowodowaną skutecznym powołaniem się na prawo zwalniające z obowiązku podporządkowania się żądaniu powoda.

Skoro zaś uznanie czynności prawnej za bezskuteczną jest prawnie skuteczne i może mieć charakter wyłącznie przesłankowy w przypadku podniesienia wyłącznie zarzutu obronnego, to tym bardziej może mieć charakter przesłankowy w przypadku wniesienia powództwa przeciwko osobie trzeciej. Ustawa w żaden sposób w art. 531 k.c. nie nakłada na powoda obowiązku skierowania przeciwko osobie trzeciej powództwa o ukształtowanie stosunku prawnego w sytuacji, gdy przysługuje mu wobec osoby trzeciej dalej idące roszczenie o zapłatę.

Domniemania prawne określone w art. 527 § 3 k.c. i następne k.c. są domniemaniami prawnymi o charakterze uniwersalnym. Domniemania te nie mają zastosowania jedynie
w określonej sytuacji procesowej, tj. wytoczenia powództwa o ukształtowanie stosunku prawnego, lecz także w przypadku powództw o zapłatę i to niezależnie od tego czy dotyczą dochodzenia roszczenia, czy też zarzutu obronnego. W konsekwencji powyższe domniemania mają zastosowanie nie tylko w przypadku gdy przedmiot czynności fraudacyjnej nie wyszedł jeszcze z majątku osoby trzeciej, lecz także gdy przedmiot ten został zbyty na rzecz osoby czwartej w warunkach odmiennych od przewidzianych art. 531 § 2 k.c. W konsekwencji gdy wierzycielowi przysługuje roszczenie o zapłatę także i w takowym procesie wierzyciel korzysta z domniemań prawnych określonych w art. 527 § 3 k.c. i następne k.c.

Takowe roszczenie o świadczenie powodowi wobec pozwanego przysługuje, skoro jak ustalono to na rozprawie apelacyjnej w dniu 1 października 2025 r. powód zamierza
w oparciu o ustalenie beskuteczności czynności prawnej dochodzone w toku niniejszego postępowania wytoczyć przeciwko pozwanemu powództwo o zapłatę na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu lub powództwo o roszczenie odszkodowawcze. Tym też przyszłym pozwem powód motywował wytoczenie powództwa przeciwko pozwanemu mimo zbycia spornej nieruchomości przed jego wniesieniem.

W konsekwencji powód przy uwzględnieniu treści art. 531 k.c., art. 405 k.c. i n. k.c. oraz art. 415 k.c. i n. k.c. nie wykazał interesu prawnego w żądaniu ukształtowania stosunku prawnego, który jak wskazano to już wyżej musi istnieć w chwili orzekania przez Sąd I jak
i przez Sąd II instancji zgodnie z art. 316 § 1 k.c. w zw. z art. 391 § 1 k.c. skoro przysługuje mu wobec pozwanego dalej idące żądanie.

Wobec braku wykazania interesu prawnego powoda w żądaniu ukształtowania stosunku prawnego apelacja powoda podlegała w całości oddaleniu bez konieczności szczegółowego odnoszenia się do treści wskazanych w niej zarzutów, które Sąd Apelacyjny poddał zbiorczej ocenie stwierdzając, że nie mogły mieć one żadnego wpływu na treść rozstrzygnięcia.

Przy tym Sąd Apelacyjny w całości podzielił ustalenia dotyczące faktów dokonane przez Sąd Okręgowy, co czyni zbędnym ich powtarzanie zgodnie z art. 387 § 2 ¹ pkt. 1 k.p.c.

Sąd Apelacyjny uznał także, iż wszystkie wierzytelności podatkowe objęte żądaniem pozwu stanowiły wierzytelności przyszłe i powstały na skutek kwestionowanej czynności prawnej. Nie wykazano przy tym, zgodnie z art. 6 k.c., by samo zawarcie umowy stanowiło rozmyślne działania dłużnika polegające na rozmyślnym dążeniu do uwolnienia się od spełnienia zobowiązań podatkowych, które powstały na skutek zawarcia umowy. Uznać też należy, że dłużnik oraz pozwany wiedzieli, że zawarcie zaskarżonej czynności spowoduje konieczność zapłaty przez dłużnika podatku VAT oraz podatku dochodowego oraz że
w następstwie czynności dłużnik uzyska prawo do odliczenia podatku VAT. Nie można natomiast przyjąć, że strony kwestionowanej czynności wiedziały, że dłużnik nie będzie miał możliwości zaspokojenia powstałych w ten sposób należności publicznoprawnych z powodu samego zawarcia zakwestionowanej czynności. Nie świadczy o tym samo to, że strony umowy nie określiły sposobu zapłaty ceny, a dłużnik nie żądał, aby pozwany jako kupujący poddał się egzekucji co do tego obowiązku. Wygaśnięcie zobowiązania o zapłatę ceny może nastąpić bowiem nie tylko poprzez uiszczenie kwoty pieniężnej. Powód nie przedstawił zaś wystarczających dowodów na potwierdzenie tezy, że wierzytelności przysługujące dłużnikowi oraz członkom jego rodziny zostały celowo wykreowane w celu umożliwienia im kompensaty z przysługującą dłużnikowi względem pozwanego wierzytelnością o zapłatę ceny. Powód nie przedstawił także żadnych dowodów mających przeczyć ustalonej przez Sąd I instancji tezy, że decyzja o sprzedaży nieruchomości była związana ze stanem zdrowia dłużnika i jako taka mogła mieć w jego mniemaniu racjonalne uzasadnienie. W konsekwencji nie można uznać za skuteczne zarzutów naruszenia prawa procesowego.

Wobec powyższego apelacja powoda podlegała w całości oddaleniu, o czym Sąd Apelacyjny orzekł na podstawie ar. 385 k.p.c.

O kosztach postępowania apelacyjnego orzeczono na zasadzie art. 98 k.p.c. w zw.
z § 2 pkt. 7 w zw. z § 10 ust. 1 pkt. 2 i § 10 ust. 4 pkt. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1964 ze zm.).

O odsetkach ustawowych za opóźnienie od kosztów postępowania apelacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1 ¹ zd. 2 k.p.c. biorąc pod uwagę, że rozstrzygnięcie w tym zakresie nie jest prawomocne z chwilą wydania wyroku Sądu Apelacyjnego.

SSA Dariusz Chrapoński SSA Wiesława Namirska SSA Barbara Konińska