Portal Orzeczeń Sądu Apelacyjnego w Katowicach

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 grudnia 2024 r.

Sąd Apelacyjny w Katowicach V Wydział Cywilny

w składzie:

Przewodnicząca

Sędzia SA Barbara Konińska

po rozpoznaniu w dniu 5 grudnia 2024 r. w Katowicach

na posiedzeniu niejawnym

sprawy z powództwa A. M.

przeciwko Skarbowi Państwa – Prezesowi Sądu Rejonowego w (...)

o zapłatę

na skutek apelacji powoda

od wyroku Sądu Okręgowego w (...)

z dnia 25 lutego 2022 r., sygn. akt I C 247/20

1.  oddala apelację;

2.  odstępuje od obciążania powoda kosztami postępowania apelacyjnego na rzecz pozwanego;

3.  przyznaje od Skarbu Państwa – Sądu Apelacyjnego w K. na rzecz radcy prawnego S. S. 9963 (dziewięć tysięcy dziewięćset sześćdziesiąt trzy) złote, w tym 1863 (tysiąc osiemset sześćdziesiąt trzy) złote z tytułu podatku od towarów i usług z tytułu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej powodowi z urzędu.

SSA Barbara Konińska

V ACa 446/22

UZASADNIENIE

Powód A. M. pozwem z 14 grudnia 2018 r., domagał się zasądzenia od pozwanego Skarbu Państwa - Prezesa Sądu Rejonowego w (...) 400 000 zł, w tym kwotę 100 000 zł z tytułu odszkodowania i kwotę 300 000 zł z tytułu zadośćuczynienia za straty moralne, materialne i finansowe oraz zasądzenia od pozwanego kosztów procesu według norm prawem przypisanych.

W uzasadnieniu pozwu powód podał, że przez oczywistą omyłkę pisarską, dokonaną przez Sąd Rejonowy w (...) doznał niepowetowanych strat moralnych, materialnych
i zdrowotnych, co wynika z nieuzasadnionego pozbawienia go wolności na okres dwóch lat. Dodał, że dyskomfort, brak normalnego funkcjonowania spowodowały również problemy zdrowotne, z którymi boryka się do dzisiaj. Wskazał też, że z tytułu niesłusznego pozbawienia wolności został pozbawiony możliwości wykonywania pracy, a zważywszy, iż przed wykonaniem kary pozbawienia wolności prowadził własną firmę, stracił znaczne sumy pieniężne przez prawomocne orzeczenie niezgodne z prawem, które było podtrzymywane przez sądy kolejnych instancji.

Pozwany Skarb Państwa - Prezes Sądu Rejonowego w (...) zastępowany przez Prokuratorię Generalną Rzeczypospolitej Polskiej wniósł o oddalenie powództwa w całości oraz o zasądzenie od powoda kosztów postępowania według norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa procesowego na rzecz Skarbu Państwa - Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej. Podniósł także zarzut przedawnienia roszczenia.

W uzasadnieniu pozwany podał, że jego działaniom nie można przypisać bezprawności w rozumieniu art. 417 k.c. czy art. 417 ¹ § 2 k.c.. Wskazał, że omyłka pisarska mogła zostać przez powoda usunięta w normalnym toku postępowania i tak też się stało. Podniósł, że tego typu uchybienia Sądu nie wchodzą w zakres dyspozycji przepisu art. 417 k.c., czy art. 417 ¹ § 2 k.c. Dodał, że w związku z brakiem wypełnienia przesłanki bezprawności rozpatrywanie szkody, jej rozmiaru i związku przyczynowego pomiędzy szkodą, a działaniem bezprawnym staje się prawnie irrelewantne. Z ostrożności procesowej wskazał, że powód nie wykazał istnienia normalnego związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy wydanym w 2005 r. orzeczeniem zawierającym omyłkę pisarską a szkodą i nie wykazał także, że doznał szkody majątkowej. Dodał, że wyrok z 13 stycznia 2005 r. uprawomocnił się 16 maja 2005 r., a skazany zwlekał 12 lat z wnioskiem o jego sprostowanie.

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 25 lutego 2022 r., I C 247/20 Sąd Okręgowy
w (...) oddalił powództwo (punkt 1.) i nie obciążył powoda kosztami procesu (punkt 2.).

Sąd Okręgowy ustalił następujące fakty:

Powód prowadził działalność gospodarczą w zakresie handlu - (...) Sp. z o.o. w Ż.. Żona powoda również prowadziła działalność gospodarczą.

Wyrokiem Sądu Rejonowego w B. z 9 lipca 2001 r., III K 1109/00 A. M. został uznany za winnego popełnienia czynu przywłaszczenia samochodu marki F. (...), dwóch pojazdów L. (...)i został skazany na karę 1 roku
i 6 miesięcy pozbawienia wolności oraz grzywnę w zawieszeniu na okres próby 4 lata.

Wyrokiem Sądu Rejonowego w B. z 24 września 2002 r., III K 28/02 A. M. został uznany za winnego popełnienia czynu z art. 286 § 1 k.k. oraz czynu
z art. 284 § 2 k.k. i skazany na karę jednego roku i czterech miesięcy pozbawiania wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres próby wynoszący trzy lata. Postanowieniem z 27 czerwca 2005 r. Sąd Rejonowy w B., III 1 Ko 466/05 zarządził wykonanie powyższej kary.

Wyrokiem Sądu Rejonowego w C. z 5 grudnia 2002 r., III K 333/02 A. M. został uznany za winnego popełnienia czynu z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 12 k.k., za co został skazany na karę jednego roku pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres próby wynoszący trzy lata.

Wyrokiem Sądu Rejonowego w P. z 2 lipca 2003 r., III K 1189/01 A. M. został uznany za winnego popełnienia czynu z art. 286 § 1 k.k. za co został skazany na karę jednego roku i trzech miesięcy pozbawiania wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres próby wynoszący cztery lata.

Postanowieniem z 11 kwietnia 2006 r. Sąd Rejonowy w P., III 1 Ko 247/06 zarządził wykonanie powyższej kary. Sąd Okręgowy w K. postanowieniem z 28 lipca 2006 r., VI Kzw 221/06 utrzymał w mocy postanowienie Sądu Rejonowego w P. z 11 kwietnia 2006 r.

Prokurator Rejonowy w (...) w dniu 31 marca 2004 r. sporządził akt oskarżenia przeciwko A. M. i D. M. zarzucając im popełnienie czynu z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 294 § 1 k.k. w zw. z art. 12 k.k. w dniach 4 i 10 marca 2004 r. Sprawa została zrejestrowana w Sądzie Rejonowym w (...) pod sygn. akt III K 376/04. W dniu 13 stycznia 2005 r. odbyła się rozprawa, na której byli obecni oskarżeni wraz
z obrońcą z wyboru adw. A. L.. Wyrokiem z 13 stycznia 2005 r. przypisano oskarżonym popełnienie zarzucanych im czynów, przy czym w części wstępnej wyroku wpisano treść zarzutu, tak jak go określono w akcie oskarżenia, włącznie ze wskazaną tam datą popełnienia zarzucanego im czynu, tj. 4 i 10 marca 2004 r. Oskarżeni złożyli wnioski o sporządzenie uzasadnienia wyroku. W dniu 14 lutego 2005 r. otrzymali odpis wyroku wraz z uzasadnieniem. W ostatnim akapicie uzasadnienia Sąd wskazał, iż: „Sąd poprzez przeoczenie, zawarł w opisie czynu, że został on popełniony w dniach 4 i 10 marca 2004 roku, podczas gdy prawidłowo winno być określenie, że został on popełniony w dniach 4 i 10 marca 2003 roku, jednak omyłka ta nie wyklucza przypisania oskarżonym zarzucanego im czynu i uznania ich winy, albowiem to czyn z roku 2003 był przedmiotem w niniejszej sprawie i został on w ten sposób opisany w postanowieniach o przedstawieniu zarzutów”.

Sąd Rejonowy w (...) postanowieniem z 22 lutego 2006 r. nie uwzględnił wniosku obrońcy skazanych o wyłączenie sędziego J. S..

Postanowieniem z 27 marca 2006 r. Sąd Rejonowy w (...) nie uwzględnił wniosku obrońcy skazanych z 30 listopada 2005 r. o przywrócenie terminu do złożenia apelacji. Sąd Okręgowy w G.postanowieniem z 16 maja 2006 r., V Kz 180/06 utrzymał w mocy powyższe postanowienie.

Wyrokiem Sądu Rejonowego w B. z 6 września 2005 r., IX K 1672/04 A. M. został uznany za winnego popełnienia czynu z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 12 k.k. oraz z czynu z art. 225 § 2 k.k. za co został skazany na karę jednego roku pozbawienia wolności.

W dniu 11 października 2006 r. Sąd Rejonowy w B., III K 189/06 wydał przeciwko A. M. wyrok łączny uwzględniając wyrok Sądu Rejonowego
w B. z 9 lipca 2001 r. wydany w sprawie sygn. akt III K 1109/00 oraz wyrok Sądu Rejonowego w B. z 24 września 2002 r. wydany w sprawie sygn. akt III
K 28/02 i wymierzył mu karę łączną jednego roku i dziewięciu miesięcy pozbawienia wolności.

Wyrokiem Sądu Rejonowego w B. z 15 listopada 2006 r. A. M. został uznany za winnego popełnienia przestępstwa polegającego na osiągnięciu korzyści majątkowej poprzez doprowadzenie do niekorzystnego rozporządzenia mieniem innej osoby i skazany na karę 10 miesięcy pozbawienia wolności i grzywny. Sąd Rejonowy
w B. postanowieniem z 18 grudnia 2006 r., III 1 Ko 1450/06 zarządził wykonanie wobec A. M. kary pozbawienia wolności.

W dniu 23 października 2007 r. Sąd Rejonowy w B., III K 1077/07 wydał przeciwko A. M. wyrok łączny uwzględniając: wyrok Sądu Rejonowego
w P. z 2 lipca 2003 r. sygn. akt II K 1189/01, wyrok Sądu Rejonowego w C. z 5 grudnia 2002 r. sygn. akt II K 333/02, wyrok Sądu Rejonowego w Ż. z 11 maja 2005 r. sygn. akt VI K 1129/04, wyrok Sądu Rejonowego w B. z 6 września 2005 r. wydany w sprawie sygn. akt IX K 1672/04, wyrok Sądu Rejonowego w B.
z 1 kwietnia 2004 r. wydany w sprawie sygn. akt III K 514/03, wyrok Sądu Rejonowego
w B. z 16 stycznia 2004 r. wydany w sprawie sygn. akt III K 923/01, wyrok Sądu Rejonowego w B. z 9 lipca 2001 r. wydany w sprawie sygn. akt III K 1109/00 oraz wyrok Sądu Rejonowego w B. z 24 września 2002 r. wydany w sprawie sygn. akt III K 28/02 i wymierzył mu karę łączną dwóch lat i ośmiu miesięcy pozbawienia wolności.

Sąd Okręgowy w B. wyrokiem z 21 maja 2008 r., VII Ka 112/08 obniżył A. M. do dwóch lat karę pozbawienia wolności.

Wyrokiem Sądu Rejonowego w B. z 29 października 2008 r., IX
K 179/08 A. M. został uznany za winnego popełnienia czynu z art. 286 § 1 k.k. za co został skazany na karę dziesięciu miesięcy pozbawiania wolności.

W 2007 r. powód zakończył prowadzenie działalności gospodarczej, sprzedał nieruchomości i wyjechał do pracy do Irlandii. Miał na utrzymaniu troje dzieci. Przeciwko powodowi wydano Europejski Nakaz Aresztowania.

W dniu 5 listopada 2010 r. Sąd Rejonowy w Ż., II K 365/10 wydał przeciwko A. M. wyrok łączny.

W dniu 27 czerwca 2017 r. A. M. złożył do Sądu Okręgowego
w(...) Ośrodka Zamiejscowego w (...) wniosek o wznowienie postępowania
w sprawie III K 376/04 wskazując, że doszło do błędu w dacie zarzucanego mu czynu. Sąd Okręgowy w (...) Ośrodek Zamiejscowy w (...) postanowieniem z 18 lipca 2017 r. V 2 Ko 72/17 oddalił wniosek argumentując, iż brak jest podstaw do wznowienia postępowania, wskazując na marginesie, iż istnieje możliwość skierowania do Sądu wniosku o sprostowanie oczywistej omyłki w zakresie błędnej daty (rok) popełnienia przypisanego skazanemu przestępstwa.

W dniu 18 sierpnia 2017 r. powód złożył do Sądu Rejonowego w (...) wniosek
o sprostowanie omyłki pisarskiej wyroku w zakresie daty popełnienia przypisanego przestępstwa. Sąd Rejonowy w (...) postanowieniem z 16 października 2017 r. odmówił sprostowania wyroku zważając, iż tejże oczywistej omyłki nie popełnił Sąd, a jedynie powielił ją za aktem oskarżenia. Powód wniósł zażalenie na powyższe postanowienie. Sąd Okręgowy w (...) Ośrodek Zamiejscowy w(...)postanowieniem z 19 grudnia 2017 r., V. 2 Kz 336/17 zmienił zaskarżone postanowienie i sprostował oczywistą omyłkę pisarką w wyroku z 13 stycznia 2005 r.

Postanowieniem z 20 września 2018 r. Sąd Rejonowy w P., VI Ko 1799/18 uchylił postanowienie Sądu Rejonowego w P. z 11 kwietnia 2007 r. w przedmiocie zarządzenia wykonania kary pozbawienia wolności wobec A. M..

Powód posiada wykształcenie średnie - technik budownictwa. Aktualnie pracuje na podstawie umowy o pracę za wynagrodzeniem minimalnym. Żona powoda prowadzi gospodarstwo rolne. Powód w 2017 r. został deportowany z Irlandii do kraju. Łącznie odbył karę pozbawienia wolności 1 roku i 9 miesięcy oraz przez jeden rok miał elektroniczny dozór. Karę odbywał w Zakładzie Karnym w B., N. oraz S..

Na podstawie art. 235 ² § 1 pkt. 3 k.p.c. Sąd Okręgowy pominął dowód z opinii biegłego sądowego z zakresu psychologii uznając, iż jest nieprzydatny do wykazania wskazanych faktów. Powód wnosił o dopuszczenie tego dowód na okoliczność, że jego charakter zmienił się po odbyciu kary pozbawienia wolności w stosunku do tego, jaki był przed odbyciem tej kary, co w ocenie Sądu I instancji jest niemożliwe do wykazania, gdyż biegły nie dysponuje materiałem porównawczym. Przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego na fakt udowodnienia tak określonych okoliczności było niemożliwe do przeprowadzenia.

Sąd Okręgowy uznał, że powództwo nie zasługiwało na uwzględnienie jako niewykazane, uznał też zarzut przedawnienia za zasadny.

Sąd Okręgowy wskazał, że powód wywodził dochodzone roszczenia majątkowe z zarzucanego pozwanemu czynu niedozwolonego, a tymczasem zgodnie z art. 442 ¹ § 1 k.c. roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym ulega przedawnieniu z upływem lat trzech od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia. W przypadku szkody judykacyjnej (wyrządzonej przez wydanie orzeczenia) moment dowiedzenia się o szkodzie będzie co do zasady tożsamy z datą powzięcia wiedzy o osobie odpowiedzianej do jej naprawienia. W tym momencie bowiem osoba poszkodowana uzyskuje wiedzę zarówno o tym, że doszło do szkody jak i o tym, kto jest jej sprawcą. Samo spóźnione uzyskanie wiedzy prawnej (zaniechanie poszukiwania informacji) co do możności dochodzenia odszkodowania nie może uzasadniać twierdzenia, że dopiero w tym momencie uprawniony uzyskał wiedzę o szkodzie, czy też o zobowiązanym do jej naprawienia.

Sąd I instancji wyjaśnił, że wybór błędnych środków prawych, zmierzających do podważenia orzeczenia, czy też zaniechanie uzyskania odpowiedniej porady prawnej jako kwestie subiektywne (wynikające z przyjętego przez powoda sposobu prowadzenia jego spraw) nie mogą wpływać na ocenę (ujmowanej w sposób zobiektywizowany) przesłanki, jaką jest uzyskanie wiedzy o zdarzeniu wywołującym szkodę i osobie odpowiedzialnej do jej naprawienia.

W ocenie Sądu I instancji trzyletni termin przedawnienia przewidziany w art. 442 ¹ § 1 k.c. rozpoczął bieg 13 stycznia 2005 r., bowiem powód już wówczas wiedział o szkodzie
i osobie obowiązanej do jej naprawienia. Powództwo zaś zostało wytoczone 20 grudnia 2018 r. Zatem roszczenie powoda uległo w całości przedawnieniu, a wobec podniesionego zarzutu przedawnienia, skutkowało oddaleniem powództwa w całości.

Sąd Okręgowy wskazał, że powód swoje roszczenie oparł na art. 417 ¹ § 2 k.c., który stanowi, iż można domagać się naprawienia szkody wyrządzonej przez wydanie prawomocnego orzeczenia, jednakże dochodzenie naprawienia takiej szkody możliwe jest po uprzednim stwierdzeniu we właściwym postępowaniu niezgodności prawomocnego orzeczenia z prawem, chyba że przepisy odrębne stanowią inaczej. Takim odrębnym przepisem jest art. 424 ^1b k.p.c. (umiejscowiony pośród przepisów regulujących w art. 424 ¹ - 424 ¹² k.p.c. postępowanie ze skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia), zgodnie z którym w wypadku prawomocnych orzeczeń, od których w/w skarga nie przysługuje, odszkodowania z tytułu szkody wyrządzonej przez wydanie prawomocnego orzeczenia niezgodnego z prawem można domagać się bez uprzedniego stwierdzenia niezgodności orzeczenia z prawem w postępowaniu ze skargi, chyba że strona nie skorzystała
z przysługujących jej środków prawnych.

Sąd I instancji wyjaśnił, że każdorazowo, dla stwierdzenia istnienia przesłanki normalnego związku przyczynowego pomiędzy wadliwą decyzją a dochodzoną szkodą, nieodzowne jest przeprowadzenie oceny, o jakiej mowa w art. 361 § 1 k.c., a więc zbadanie, czy szkoda nastąpiłaby także wtedy, gdyby zapadła decyzja zgodna z prawem. Związek przyczynowy jest konieczną przesłanką powstania odpowiedzialności, a zatem brak przyczynowości powoduje, że nawet ewentualna ocena zachowania strony pozwanej jako bezprawnego nie mogłaby doprowadzić do uznania jej odpowiedzialności za szkodę.

W ocenie Sądu I instancji powód nie wykazał, jakiej wymiernej szkody doznał wskutek działania Sądu Rejonowego w (...). Powód podnosił, że wydał około 20 000 zł na koszty dojazdów i wynagrodzenia pełnomocników, czego jednak w żaden sposób nie wykazał. Nie przedstawił również żadnego dowodu na okoliczność, iż poniósł koszty postępowania egzekucyjnego w wysokości 12 000 zł. Sąd Okręgowy podkreślił, iż szkodą majątkową w rozumieniu art. 417 ¹ § 2 k.c. jest uszczerbek w majątku poszkodowanego, który jest rzeczywisty, a nie hipotetyczny, spodziewany lub odłożony w czasie. Ocenił, że strona powodowa nie wykazała również, że poniosła krzywdę (szkodę niemajątkową) ujmowaną jako cierpienie fizyczne, a więc ból i inne dolegliwości fizyczne, a także cierpienie psychiczne. Powód w swoich zeznaniach wskazał jedynie gdzie odbywał karę pozbawienia wolności, nie podał jednak jak dolegliwa była ta kara, ograniczył się jedynie do stwierdzenia, że „stał się innym człowiekiem”. Wskazał także, iż brak jest jakiegokolwiek dającego się uzasadnić powiązania pomiędzy wysokością dochodzonej kwoty zadośćuczynienia, a rzekomą krzywdą doznaną przez powoda. Żądana kwota zadośćuczynienia jest rażąco wygórowana i nie przystaje do rzeczywistości, świadczy jedynie o wybitnie merkantylnej podstawie roszczenia. Sąd Okręgowy ocenił, że wysokość żądanego przez powoda zadośćuczynienia w odniesieniu do intensywności rzekomego naruszenia ze strony pozwanego wskazuje, iż powództwo miało charakter wyłącznie fiskalny.

Sąd Okręgowy wskazał też, iż odpowiedzialność majątkowa Skarbu Państwa przewidziana w art. 417 ¹ § 2 k.c. może wchodzić w grę tylko wtedy, gdy strona poszkodowana uczyniła wszystko co możliwe, aby nie dopuścić do powstania szkody. Inaczej mówiąc, obowiązkiem strony jest wykorzystanie wszystkich istniejących w systemie środków prawnych i dopiero ich bezskuteczność lub brak może - w wypadku wystąpienia szkody - uzasadniać odpowiedzialność państwa. Pogląd ten odpowiada również tezie, że państwo demokratyczne, o rozwiniętym pierwiastku obywatelskim, musi wymagać od członków wspólnoty dbania o swoje prawne interesy i korzystania z dostarczanych przez prawo środków, w tym oczywiście środków zaskarżenia. Orzeczenie z tytułu którego powód wywodzi swoje roszczenia zostało wydane 13 stycznia 2005 r., a powód pierwsze kroki prawne podjął dopiero w 2017 r.

Wobec powyższego Sąd Okręgowy oddalił powództwo o kosztach procesu orzekając na podstawie art. 102 k.p.c. Wskazał, że sytuacja finansowa powoda oraz charakter i przedmiot sprawy uzasadniają skorzystania z art. 102 k.p.c.

W apelacji od wyroku Sądu Okręgowego powód wskazał, że zaskarżył go w całości. Wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości zasadzenie na jego rzecz dochodzonych kwot. Zarzucił naruszenie art. 233 § 1 k.p.c., art. 227 k.p.c. w zw. z art. 278 § 1 k.p.c. oraz art. 442 ¹ k.c.

Pozwany w odpowiedzi na apelację wniósł o jej oddalenie oraz o zasądzenie od powoda na jego rzecz kosztów postępowania apelacyjnego.

Sąd Apelacyjny ustalił i zważył, co następuje:

Apelacja powoda nie mogła odnieść oczekiwanego przez niego skutku.

Wbrew zarzutom apelacji powoda, wyrok Sądu Okręgowego oparty został
o prawidłowe ustalenia faktyczne. Ustalenia te Sąd Apelacyjny podzielił w całości
i przyjął za własne co czyni zbędnym ich powtarzanie zgodnie z art. 387 § 2 ¹ pkt 1 k.p.c.
W rzeczywistości zresztą, ustalenia faktyczne w niniejszej sprawie nie były kwestionowane przez skarżącego, który nie przywołał żadnego faktu który miałby być błędnie ustalony przez Sąd I instancji.

Niezasadnym okazał się zarzut naruszenia art. 227 k.p.c. w zw. z art. 278 § 1 k.p.c., który dotyczy oddalenia wniosku o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego z zakresu psychologii. Dowód ten był zbędny dla rozstrzygnięcia i jako taki prawidłowo został pominięty przez Sąd I instancji. W związku brakiem badań powoda przed jego osadzeniem
w zakładzie karnym nie można uznać, by możliwym było obiektywne zbadanie w drodze opinii biegłego, czy zmianie uległ na skutek osadzenia w zakładzie karnym charakter powoda.

Powód jako podstawę swego żądania jednoznacznie wskazał wyrok z 13 stycznia 2005 r. Sądu Rejonowego w (...), sygn. akt III K 376/04, który miał być utrzymany następnie postanowieniem Sądu Okręgowego w G. z dnia 18 lipca 2017 r. oraz Sądu Rejonowego w (...) z dnia 16 października 2017 r. Tym samym powód w sposób jednoznaczny sprecyzował swoje roszczenie i wskazał źródło doznanej przez siebie szkody
i krzywdy. W konsekwencji powód sprecyzował podstawę swych roszczeń i zdarzenie szkodzące, z którym wiąże on odpowiedzialność odszkodowawczą Skarbu Państwa.

Charakter prejudykatu w zakresie odszkodowań za szkody wyrządzone niezgodnym
z prawem prawomocnym orzeczeniem mają rozstrzygnięcia wydane w postępowaniu ze skargi o wznowienie postępowania, które zakończone zostało prawomocnym wyrokiem,
w postępowaniu ze skargi kasacyjnej oraz w postępowaniu wywołanym skargą o stwierdzenia niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia. Dodatkowo niezgodność z prawem prawomocnego orzeczenia nie polega na każdym naruszeniu prawa. Orzeczeniem niezgodnym z prawem w rozumieniu art. 417 ¹ § 2 k.c. jest bowiem takie orzeczenie, które jest niewątpliwie sprzeczne z zasadniczymi i niepodlegającymi różnej wykładni przepisami,
z ogólnie przyjętymi standardami rozstrzygnięć albo zostało wydane w wyniku szczególnie rażąco błędnej wykładni lub niewłaściwego zastosowania prawa, które jest oczywiste i nie wymaga głębszej analizy prawniczej. Niezgodność z prawem prawomocnego orzeczenia sądu musi mieć więc charakter kwalifikowany, elementarny i oczywisty (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 20 września 2007 r., II CNP 87/07, z 31 stycznia 2008 r., II CNP 178/07).

Obecnie należy uznać, że wbrew wcześniejszym odmiennym poglądom doktryny aktualnie bezspornym pozostaje, że odpowiedzialność Skarbu Państwa za szkodę i krzywdę wywołaną orzeczeniami wydanymi w postępowaniu karnym nie jest uregulowana jest w wyczerpujący sposób w powołanych przepisach k.p.k. Wyłączenie odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa w sytuacjach nieobjętych przepisem art. 552 k.p.k. prowadziłoby bowiem do naruszenia konstytucyjnego prawa do wynagrodzenia szkody wyrządzonej przez niezgodne z prawem działanie organu władzy publicznej (art. 77 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 1 kwietnia 1997 r., Dz. U. Nr 78, poz. 483 ze zm.). Jeśli doszło do niesłusznego pozbawienia wolności, a nie zaistniały pozostałe okoliczności wymienione w art. 552 k.p.k., dochodzenie w tym trybie szkód i krzywd jest wykluczone, a zainteresowani są odsyłani na drogę postępowania cywilnego.

Powyższe prowadzi do wniosku, że podstawą roszczeń wysuwanych przez powoda może być jedynie przepis art. 471 ¹ § 2 k.c. Jednakże warunkiem skutecznego dochodzenia roszczeń odszkodowawczych przeciwko Skarbowi Państwa jest stwierdzenie niezgodności
z prawem prawomocnego orzeczenia we właściwym postępowaniu. Stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia sądowego wydanego w postępowaniu karnym może nastąpić w trybie wznowienia postępowania (art. 540 k.p.k.) lub w wyniku rozpoznania kasacji, która w sprawach karnych przysługuje od prawomocnego orzeczenia.

W tej sytuacji Sąd Okręgowy prawidłowo ocenił roszczenia powoda przez pryzmat art. 417 ¹ § 2 k.c., który to przepis reguluje odpowiedzialność Skarbu Państwa za szkodę wyrządzoną wydaniem prawomocnego orzeczenia lub ostatecznej decyzji. Jak wynika
z brzmienia powyższego przepisu jeżeli szkoda została wyrządzona przez wydanie prawomocnego orzeczenia lub ostatecznej decyzji, jej naprawienia można żądać po stwierdzeniu we właściwym postępowaniu ich niezgodności z prawem. Odnosi się to również do wypadku, gdy prawomocne orzeczenie lub ostateczna decyzja zostały wydane na podstawie aktu normatywnego niezgodnego z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub ustawą. Powyższy przepis został wprowadzony do Kodeksu cywilnego na podstawie art. 1 ustawy z dnia 22 lipca 2010 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny, ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy - Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz. U. Nr 155, poz. 1037). Przy tym w związku z art. 4 tejże ustawy przepis art. 417 ¹ § 2 k.c.
w brzmieniu nadanym tą ustawą ma zastosowanie do orzeczeń, które uprawomocniły się od dnia 17 października 1997 r. Z tej przyczyny do roszczeń powoda wytoczonych w niniejszym postępowaniu zastosowanie znajduje przepis art. 417 ¹ § 2 k.c. w brzmieniu nadanym ustawą nowelizującą z dnia 22 lipca 2010 r.

Nie ulega wątpliwości, że to wyrok z 13 stycznia 2005 r. Sądu Rejonowego
w (...), sygn. akt III K 376/04 zawierał błędną datę popełnienia przez powoda czynu, za który został skazany.

Jednakże treść art. 417 ¹ § 2 k.c. wskazuje jednoznacznie, że na powodzie ciążył, przed wystąpieniem z roszczeniem odszkodowawczym, obowiązek uzyskania prejudykatu, tj. stwierdzenia we właściwym postępowaniu niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia, którego wydanie wyrządziło szkodę. Tymczasem powód niewątpliwie nie uzyskał takowego orzeczenia w stosunku do wyroku z 13 stycznia 2005 r. Sądu Rejonowego
w (...), sygn. akt III K 376/04, który jest wyrokiem prawomocnym.

Nadto za niezgodne z prawem i powodujące obowiązek odszkodowawczy Skarbu Państwa można uznawać tylko takie orzeczenia, które zostały wydane wskutek rażąco błędnej wykładni prawa materialnego albo na których treść miały wpływ szczególnie poważne naruszenia procedury. Jeżeli sąd oparł swoje orzeczenie na jednym z dopuszczalnych wariantów wykładni prawa, a następnie orzeczenie to zostało zmienione lub uchylone wskutek przyjęcia przez sąd II instancji lub Sąd Najwyższy innego modelu wykładni, orzeczenie takie jest zgodne z prawem i konkluzji tej nie zmienia decyzja sądu wyższego (por. Z. Banaszczyk [w:] Kodeks cywilny, t. 1, red. K. Pietrzykowski, 2018, kom. do art. 417(1), nb 31) G. Karaszewski [w:] Kodeks cywilny. Komentarz aktualizowany, red. P. Nazaruk, LEX/el. 2024, art. 417(1). Także Sąd Rejonowy w (...) postanowieniem z dnia 16 października 2017 r. odmawiając sprostowania wyroku powołując się na błąd w akcie oskarżenia, którego zarzut został opisany w wyroku oparł swoje orzeczenie na jednym
z dopuszczalnych wariantów wykładni prawa. Dopuszczalnym zaś jest pogląd, że omyłka, jaką jest błędne wskazanie za aktem oskarżenia daty czynu powinna skutkować nowym opisem czynu przypisanego skazanemu. Skoro owa zmiana opisu czynu nie nastąpiła w wyroku z 13 stycznia 2005 r. Sądu Rejonowego w (...), sygn. akt III K 376/04 dopuszczalną jest również wykładnia, co do tego że powyższy wyrok powinien zostać zmieniony w ramach postępowania apelacyjnego. Powód zaś co bezsporne nie wniósł skutecznie apelacji od wyroku Sądu Rejonowego w (...) z 13 stycznia 2005 r., sygn. akt III K 376/04 wnosząc ów środek zaskarżenia po terminie skutkowało prawomocnym odrzuceniem apelacji. Sąd Najwyższy zaś wielokrotnie wskazywał, że w trybie prostowania omyłki pisarskiej nie mogą być naprawiane wady merytoryczne orzeczenia, czy też błędne rozstrzygnięcia. Takie uchybienia mogą być tylko naprawiane poprzez wniesienie środka odwoławczego (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 25 marca 1975 r., IV KR 15/75, OSNKW 1975, Nr 7, poz. 91; postanowienie Sądu Najwyższego z 27 lutego 2008 r., IV KO 21/08, Biul. PK 2008, Nr 6, poz. 21, wyrok Sądu Okręgowego w Częstochowie z 21.03.2017 r., VII Ka 74/17). Za ugruntowane w piśmiennictwie i orzecznictwie uznać należy stanowisko uznające za niedopuszczalne prostowanie w trybie art. 105 k.p.k. elementów dotyczących merytorycznej (materialnej) treści orzeczenia. Taka wykładnia art. 105 § 1 k.p.k. rodziłaby ryzyko istotnych nadużyć w tym zakresie. Naturalną drogą usunięcia podobnych wad orzeczeń jest ich korekta przez sąd odwoławczy, a w sytuacji, gdy wadliwe orzeczenie zostało, jak w niniejszej sprawie, wydane przez sąd odwoławczy, konieczne jest skorzystanie z nadzwyczajnego środka zaskarżenia (postanowienie Sądu Najwyższego z 9 stycznia 2014 r., II KK 251/13).

Przesłankami odpowiedzialności odszkodowawczej regulowanej w art. 417 ¹ § 2 k.c. są szkoda, zdarzenie ją wywołujące, polegające na wydaniu niezgodnego z prawem prawomocnego orzeczenia, przy czym wskazana bezprawność musi być stwierdzona we właściwym postępowaniu, oraz normalny związek przyczynowy pomiędzy tak opisanym zdarzeniem a szkodą. Ty samym źródłem szkody w myśl art. 417 ¹ § 2 k.c. jest niezgodne
z prawem „prawomocne orzeczenie”, a zatem zarówno wyroki, jak i postanowienia sądowe, od których nie przysługuje środek odwoławczy. Skoro ustawa wymaga wydania prejudykatu przyjąć należy, że niezgodność z prawem prawomocnego orzeczenia co do zasady nie powinna być przedmiotem samodzielnych ustaleń sądu w procesie o naprawienie szkody. Skoro ustawa wiąże oznaczone skutki prawne z obowiązywaniem prawomocnego orzeczenia, a jednocześnie reguluje zasady i tryb jego wzruszania z powodu niezgodności z prawem, to prawna skuteczność takich orzeczeń nie może być podważana (kwestionowana) bezpośrednio w każdym procesie odszkodowawczym, z pominięciem zasad i trybu postępowania zastrzeżonego do kontroli prawomocnych orzeczeń.

Z tego względu powód przed wystąpieniem z roszczeniem odszkodowawczym winien był doprowadzić do wzruszenia prawomocnego wyroku Sądu Rejonowego w (...) z 13 stycznia 2005 r., sygn. akt III K 376/04. Tego warunku jednak nie spełnił. Co więcej, wyrok ten nie został przez powoda skutecznie zaskarżony apelacją, mimo stosownych możliwości prawnych. Skoro Sąd Rejonowy w (...) sporządzając uzasadnienie wyroku z 13 stycznia 2005 r., sygn. akt III K 376/04 nie sprostował jednocześnie odrębnym postanowieniem daty czynu przypisanego skazanemu niewątpliwie uznać należy, że takowe sprostowanie uznał również za niedopuszczalne. Okoliczność ta powinna doprowadzić powoda korzystającego przy tym z pomocy profesjonalnego pełnomocnika do wniesienia w terminie stosownego środka zaskarżenia, czego nie uczynił.

Wobec tego już z powyższych względów roszczenia powoda nie mogło zostać uwzględnione. Nie zostały bowiem spełnione przesłanki odpowiedzialności odszkodowawczej regulowanej w art. 417 ¹ § 1 k.c., a w szczególności nie doszło do stwierdzenia bezprawności prawomocnego orzeczenia we właściwym postępowaniu.

Ponadto warunkiem koniecznym do występowania z żądaniem rekompensaty od Skarbu Państwa jest istnienie rzeczywistego i adekwatnego związku przyczynowo - skutkowego między błędnym orzeczeniem sądu a szkodą poniesioną przez skarżącego. Tymczasem o ile zarządzenie obligatoryjnego wykonania kary pozbawienia wolności zostało uchylone nie sposób uznać, że to pomiędzy wydaniem wyroku Sądu Rejonowego w (...) z 13 stycznia 2005 r., sygn. akt III K 376/04 a następnie przywołanymi przez powoda postanowieniami zachodzi adekwatny związek przyczynowy skoro mimo treści uzasadnienia tego wyroku zarządzono wykonanie kary zaś powód nie upatruje zdarzenia szkodzącego
w wydaniu postanowienia o zarządzeniu wykonania kary.

Ustawą z dnia 16 lutego 2007 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 80, poz. 538) dodano do Kodeksu cywilnego art. 442 ¹ k.c. Zgodnie z § 1 art. 442 ¹ roszczenie
o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym ulega przedawnieniu z upływem lat trzech od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia. Jednakże termin ten nie może być dłuższy niż dziesięć lat od dnia,
w którym nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę. Za zdarzenie szkodzące – przy uwzględnieniu określonej przez powoda podstawy żądania w rzeczywistości można byłoby uznać tylko wydanie wyroku Sądu Rejonowego w (...) z 13 stycznia 2005 r., sygn. akt III K 376/04. To owo orzeczenie zawierało bowiem błędnie określoną datę czynu przypisanego powodowi. Od daty jego wydania do dnia wytoczenia przez powoda powództwa minęło znacznie więcej niż 10 lat. Błędne jest przy tym zapatrywanie powoda, że zdarzenie szkodzące „ustało” dopiero z chwilą sprostowania powyższego wyroku ponieważ wydanie orzeczenia nie stanowi zaniechania ale jest działaniem, które w niniejszym przypadku nastąpiło w dniu 13 stycznia 2005 r.

Rację ma przy tym Sąd Okręgowy, że powód nie wykazał także pozostałych przesłanek ewentualnej odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa. Rzeczą powoda było bowiem wykazanie wysokości szkody majątkowej w zakresie odszkodowania
i krzywdy (szkody niemajątkowej) w zakresie zadośćuczynienia (art. 6 k.c.). Wysokości swojej szkody majątkowej, oszacowanej na kwotę 100 000 zł, powód upatrywał w braku możliwości wykonywania pracy podając, że przed osadzeniem w zakładzie karnym prowadził firmę. Tymczasem powód nie wykazał w żaden sposób w jakiej wcześniej wysokości osiągał dochody nie wykazując swego roszczenia nawet w części co do wysokości. Nie wykazał także poniesionych przez siebie kosztów związanych z obsługą prawną.

Powód także w oparciu o dokumentację medyczną nie wykazał w żaden sposób problemów zdrowotnych, jakie miały uzasadniać zasądzenie na jego rzecz żądanego przez niego zadośćuczynienia. Nie ulega zaś wątpliwości, że ewentualne straty i krzywdy, jakich miała doznać jego rodzina, w tym żona powoda na skutek przywołanych przez niego orzeczeń sądowych nie uprawniają powoda do dochodzenia odszkodowania i zadośćuczynienia na swoją rzecz. Opisane względy nie dawały zatem podstaw do uznania, że powód w jakiejkolwiek części wykazał swoje roszczenie co do wysokości. Żądanie zasądzenia na jego rzecz dochodzonych kwot w sposób prawidłowy zostało oddalone.

W konsekwencji apelacja powoda, rozpatrywana w jej granicach nie mogła odnieść oczekiwanego przez niego skutku.

O kosztach postępowania apelacyjnego orzeczono na podstawie art. 102 k.p.c. podzielając zapatrywanie Sądu I instancji co do szczególnych okoliczności sprawy przemawiających za odstąpieniem od obciążania powoda kosztami postępowania na rzecz pozwanego.

Nadto Sąd Apelacyjny przyznał od Skarbu Państwa - Sądu Apelacyjnego
w Katowicach na rzecz radcy prawnego S. S. wynagrodzenie za pomoc prawną udzieloną powodowi z urzędu w postępowaniu apelacyjnym ustalając jego wysokość zgodnie z § 8 pkt 7 w zw. z § 4 ust. 3 w zw. z § 16 ust. 1 i § 24 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2024 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (Dz. U. poz. 764 ze zm.).

SSA Barbara Konińska