Portal Orzeczeń Sądu Apelacyjnego w Katowicach

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 28 października 2020r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych
Oddział w R. przyznał ubezpieczonej M. K. prawo do emerytury z powszechnego wieku emerytalnego na podstawie art. 24 ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach
i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2024r., poz. 1631 ze zm.) od dnia 1 października 2020r., tj. od miesiąca zgłoszenia wniosku, z podstawą obliczenia emerytury pomniejszoną o kwotę 337.076,66 zł, stanowiącą kwotę pobranej uprzednio emerytury nauczycielskiej.

W odwołaniu ubezpieczona kwestionowała zastosowane przez organ rentowy zasady obliczenia emerytury, powołując się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 6 marca 2019r. (sygn. akt P 20/16), zgodnie z którym art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej w zakresie,
w jakim dotyczy kobiet urodzonych w 1953r., które przed dniem 1 stycznia 2013r. nabyły prawo do emerytury na podstawie art. 46 tej ustawy, jest niezgodny z art. 2 Konstytucji RP. Zdaniem ubezpieczonej jej sytuacja niczym nie różni się od sytuacji kobiet urodzonych
w 1953r., których dotyczy powołany wyrok Trybunału Konstytucyjnego, a zatem organ rentowy powinien ustalić wysokość jej emerytury z pominięciem art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej.

Sąd Okręgowy w Rybniku wyrokiem z dnia 14 stycznia 2021r. oddalił odwołanie ubezpieczonej.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że decyzją z dnia 9 stycznia 2007r. organ rentowy przyznał ubezpieczonej, urodzonej w dniu (...), prawo do emerytury na podstawie art. 88 ustawy z dnia 26 stycznia 1982r. Karta Nauczyciela (Dz.U. z 2024r., poz. 98
6 ze zm.), począwszy od dnia 1 stycznia 2007r., a zaskarżoną decyzją, począwszy
od dnia 1 października 2020r. - prawo do emerytury w związku z ukończeniem
powszechnie obowiązującego wieku emerytalnego w wysokości stanowiącej sumę składek
i zwaloryzowanego kapitału początkowego po odjęciu sumy kwot pobranych emerytur i po podzieleniu przez średnie dalsze trwanie życia. Kwota zwaloryzowanych składek zewidencjonowanych na koncie wyniosła 192.066,82 zł, suma zwaloryzowanego kapitału początkowego - 639.155,37 zł, suma kwot pobranych emerytur - 337.076,66 zł, średnie dalsze trwanie życia - 236,20 miesięcy. Obliczona w ten sposób emerytura wyniosła kwotę 2.092.06 zł i okazała się być świadczeniem mniej korzystnym od dotychczas pobieranej przez ubezpieczoną emerytury nauczycielskiej.

Mając na uwadze powyższe ustalenia Sąd Okręgowy uznał odwołanie za bezzasadne.
W ocenie sądu orzekającego zaskarżoną decyzją prawidłowo ustalono wysokość emerytury, uwzględniając treść art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej. Zdaniem sądu pierwszej instancji, powołany przez ubezpieczoną w odwołaniu wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 6 marca 2019r. (sygn. akt P 20/16), nie ma zastosowania dla obliczenia należnej jej emerytury, ponieważ nie należy ona do kobiet urodzonych w 1953r., a ponadto nie pobierała emerytury, o której mowa w tym wyroku, tj. przyznawanej na podstawie art. 46 ustawy emerytalnej, lecz emeryturę z art. 88 Karty Nauczyciela.

Sąd Apelacyjny w Katowicach, po rozpoznaniu apelacji ubezpieczonej, wyrokiem
z dnia 9 lutego 2023 r. oddalił apelację.

W pierwszej kolejności Sąd Apelacyjny wskazał, że rozpoznanie wniosku o ustalenie prawa do emerytury wymaga - o ile przepisy prawa nie stanowią inaczej - potwierdzenia tego prawa oraz jego wysokości według stanu prawnego obowiązującego w dniu złożenia wniosku, co dotyczy też przepisów regulujących sposób wyliczenia świadczenia. Zatem art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej ma zastosowanie do tych emerytów, którzy osiągnęli powszechny wiek emerytalny i wniosek o emeryturę z tego tytułu złożyli w nowym stanie prawnym, tj. po wejściu w życie niekorzystnego sposobu wyliczania emerytury wprowadzonego ustawą z dnia 11 maja 2012r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2012r., poz. 637), co nie budzi wątpliwości konstytucyjnych i jest uzasadnione obowiązującą w prawie ubezpieczeń społecznych zasadą realizacji prawa do emerytury według przepisów obowiązujących w dniu złożenia wniosku.

W uchwale z dnia 28 listopada 2019r. (sygn. akt III UZP 5/19), Sąd Najwyższy stwierdził, że art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej ma zastosowanie do kobiety urodzonej
w 1952r., która od 2008r. pobierała wcześniejszą emeryturę, warunki uprawniające do przyznania emerytury z powszechnego wieku emerytalnego spełniła w 2012r., a wniosek
o przyznanie jej prawa do emerytury z powszechnego wieku emerytalnego złożyła w 2016r. Według wyroku Trybunału Konstytucyjnego w sprawie P 20/16 ustawodawca, dokonując zmiany zasad ustalania wysokości emerytury powszechnej w stosunku do kobiet urodzonych
w 1953r., przez wprowadzenie nowych, mniej korzystnych zasad po rozpoczęciu realizacji uprawnień w zakresie wcześniejszej emerytury, naruszył zasadę lojalności państwa względem obywateli oraz naraził te kobiety na nieprzewidziane skutki, które w istocie stanowiły dla nich pułapkę. Gdyby w momencie podejmowania decyzji o przejściu na taką emeryturę wiedziały, jakie będą tego konsekwencje dla ustalania wysokości emerytury powszechnej, być może nie skorzystałyby z tego uprawnienia.

Sąd Apelacyjny zwrócił uwagę, że w uchwale z dnia 28 listopada 2019r. (sygn. akt III UZP 5/19) podkreślono, iż do treści nabytego in abstracto prawa do emerytury należy włączyć zasady obliczania jej wysokości, co jednak nie przesądza o tym, że w żadnym przypadku nie jest możliwa zmiana przepisów na niekorzyść jego adresatów. Nie jest bowiem wykluczona ingerencja ustawodawcy nawet w nabyte prawa podmiotowe („ukształtowane prawa podmiotowe”), jeżeli istnieją bardzo istotne konstytucyjne racje, które ją usprawiedliwiają. Ochrony praw nabytych nie można rozumieć w sposób bezwzględny i odnosić jej do wszelkich uprawnień uzyskanych przez kogokolwiek i kiedykolwiek - stworzyłoby to niebezpieczeństwo niemożliwości realizacji przez państwo swoich zadań, gdy realizacja ta spotkałaby mur
w postaci „praw nabytych”. Zdaniem Sądu Apelacyjnego skoro skarżąca wystąpiła o ustalenie emerytury z powszechnego wieku emerytalnego w dniu 1 października 2020r., czyli po dodaniu art. 25 ust. 1b do ustawy emerytalnej, to przy ustalaniu podstawy wymiaru przedmiotowej emerytury oraz jej wysokości należało stosować określoną wyraźnie w tym przepisie zasadę usprawiedliwionego pomniejszenia podstawy wymiaru ustalanej emerytury o sumy wcześniej pobranych emerytur w wysokości przed odliczeniem zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych i składki na ubezpieczenie zdrowotne. W ocenie Sądu Apelacyjnego wpisuje się to w linię orzeczniczą Sądu Najwyższego, który stoi na stanowisku, że skorzystanie z przywileju przejścia i pobrania wcześniejszych emerytur na podstawie przepisów szczególnych
dotyczących emerytur dla niektórych ubezpieczonych, uzasadnia i proporcjonalnie usprawiedliwia pomniejszenie podstawy wymiaru emerytury ustalonej na podstawie art. 24
i nast. ustawy emerytalnej o sumy poprzednio pobranych wcześniejszych emerytur, przy zastosowaniu mechanizmu ustalania wysokości świadczeń emerytalnych w zależności od proporcjonalnego prognozowanego „średniego trwania życia” osoby uprawnionej, ponieważ osobom uprawnionym do takich samych rodzajowo świadczeń powinna przysługiwać emerytura ustalana według takich samych (równych) zasad obliczania jej wysokości bez względu na datę złożenia wniosku emerytalnego. Każdy mechanizm ustalania wysokości świadczeń emerytalnych ma określone uwarunkowania majątkowe, które gwarantują prawem określoną wysokość ustalanych emerytur w prognozowanych długoterminowych okresach ich pobierania przede wszystkim na zgromadzony kapitał składkowy, który pomniejszają wcześniej wypłacone kwoty pobranych długoterminowych świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Taki stan
rzeczy usprawiedliwia ustawowe modyfikowanie wysokości emerytur ze względu
na wcześniejsze pobranie i spożytkowanie tych samych rodzajowo, choć wcześniejszych świadczeń emerytalnych, które uszczupliły zgromadzony indywidualny kapitał emerytalny oraz
Fundusz Ubezpieczeń Społecznych. Brak odliczenia pobranych emerytur uprzywilejowywałoby tę kategorię ubezpieczonych, w nieuzasadniony sposób uszczuplając przychody Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz stanowiłoby nadużycie solidarności w relacjach między członkami wspólnoty ryzyka, gdyż nałożono by na nią obowiązek sfinansowania wypłaty tej części emerytury w wieku powszechnym, która nie znajduje pokrycia we wcześniej wniesionym (zaewidencjonowanym), lecz wydanym (tj. pomniejszonym o kwoty pobranych emerytur) wkładzie ubezpieczonego stanowiącym zasadniczy element podstawy obliczenia emerytury.
W wyroku przyznano także, że wprowadzenie mechanizmu potrącenia odpowiadało w swym zasadniczym wymiarze podstawowym elementom obowiązującego systemu emerytalnego (systemu zdefiniowanej składki), który uzależnia wysokość emerytury od długości trwania okresu aktywności zawodowej oraz wysokości składek odprowadzonych na ubezpieczenie emerytalne, zatem posłużenie się rozwiązaniem, które - w ramach gromadzonego przez daną osobę kapitału - uwzględnia pobrane świadczenia emerytalne przysługujące na podstawie szczególnych rozwiązań, nawiązuje wyraźnie do kapitałowego charakteru nowego systemu
emerytalnego. Zakłada bowiem, że przyznanie powszechnego świadczenia emerytalnego, finansowanego za składek płaconych przez ubezpieczonego, nie może jednocześnie abstrahować od wcześniejszego pobierania świadczeń przez tę samą osobę. Niekonstytucyjność rozstrzygnięć względem rocznika 1953 skonkludowano stwierdzeniem, że kobiety te nie miały możliwości, by zmienić konsekwencje decyzji podjętych w 2008r.

Mając na względzie przedstawione rozważania Sąd Apelacyjny uznał, że nie zachodziły podstawy do kierowania pytań prawnych do Trybunału Konstytucyjnego, o co wnosiła ubezpieczona, a nadto wobec braku sporu co do okoliczności faktycznych, rozpoznał sprawę na posiedzeniu niejawnym, uznając, że przeprowadzenie rozprawy nie jest konieczne.

Ubezpieczona w całości zaskarżyła wyrok Sądu Apelacyjnego skargą kasacyjną domagając się uchylenia zaskarżonego wyroku w całości i przekazania sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego oraz przyznania kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu, których nie opłacono w całości ani
w jakiejkolwiek części.

W skardze kasacyjnej zarzucono naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a to art. 374 zdanie drugie k.p.c. oraz art. 375 k.p.c., polegające na rozpoznaniu sprawy na posiedzeniu niejawnym, podczas gdy skarżąca wniosła w apelacji (ostatnie zdanie), o umożliwienie jej uczestniczenia w rozprawie, tym samym wnosząc
o przeprowadzenie rozprawy, a naruszenie to pozbawiło ją możności obrony swoich praw
i skutkuje nieważnością postępowania.

Zarzucono też naruszenie przepisów prawa materialnego, to jest art. 2, art. 8 ust. 2, art. 32 ust. 1, art. 67 ust. 1 i art. 84 Konstytucji RP, przez ich niezastosowanie, mimo ustalenia, że skarżąca skorzystała z wcześniejszej emerytury w 2007r., a więc przed zmianami w systemie emerytalnym wprowadzonymi nowelizacją z 2012r. oraz bezpodstawne w takim wypadku zastosowanie art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej.

Zdaniem skarżącej zmiany w systemie emerytalnym wprowadzone nowelizacją z 2012r. nie tylko zmodyfikowały jej uprawnienie ustalane w tym postępowaniu, ale przede wszystkim zmieniły - zredukowały - prawo nabyte przez nią w 2007r. Taka zmiana ustawy emerytalnej spowodowała pozbawienie skarżącej prawa przez nią nabytego, ponieważ w miejsce pełnowartościowej wcześniejszej emerytury (nie stanowiącej balastu dla późniejszych świadczeń), wprowadziła emeryturę, która jest quasi pożyczką - wypłatą świadczeń, o które następnie pomniejszona zostanie podstawa obliczenia emerytury. Taka zmiana jest niedopuszczalna, jako sprzeczna z zasadniczym porządkiem prawnym wyrażonym w art. 2, art. 32 ust. 1, art. 67 ust. 1 i art. 84 Konstytucji RP. Powyższe argumenty skarżąca chciała osobiście przedstawić Sądowi drugiej instancji, wnosząc w apelacji o przeprowadzenie rozprawy. Rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym pozbawiło zatem skarżącą możliwości obrony swoich praw, prowadząc do nieważności postępowania, skoro ustawodawca w art. 374 k.p.c. zagwarantował obywatelom możliwość bezpośredniego przedstawienia swoich racji.

Wyrokiem z dnia 17 czerwca 2025r. Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok, zniósł postępowanie przed Sądem Apelacyjnym w Katowicach i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Katowicach do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy doszedł do przekonania, że skarga kasacyjna jest uzasadniona.
W pierwszej kolejności Sąd Najwyższy ustosunkował się do zarzutu naruszenia art. 374 zdanie drugie k.p.c. oraz art. 375 k.p.c., prowadzącego w konsekwencji do nieważności postępowania z uwagi na pozbawienie skarżącej możności obrony jej praw (art. 379 pkt 5 k.p.c.). Zgodnie
z art. 374 k.p.c. sąd drugiej instancji może rozpoznać sprawę na posiedzeniu niejawnym, jeżeli przeprowadzenie rozprawy nie jest konieczne. Rozpoznanie sprawy na posiedzeniu
niejawnym jest jednak niedopuszczalne, jeżeli strona w apelacji lub odpowiedzi na apelację złożyła wniosek o przeprowadzenie rozprawy, chyba że cofnięto pozew lub apelację albo zachodzi nieważność postępowania. Przepis ten dopuszcza możliwość rozpoznania sprawy
w postępowaniu odwoławczym na posiedzeniu niejawnym, ale tylko wówczas, gdy przeprowadzenie rozprawy nie jest konieczne. Decyzja co do tego, czy sprawa nadaje się do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym, należy do sądu odwoławczego. Niemniej jednak ustawodawca nowelizując art. 374 k.p.c. z dniem 7 listopada 2019r. na podstawie ustawy z dnia 4 lipca 2019r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw, pozostawił stronie decyzję, czyjej sprawa zostanie rozpoznana przez sąd drugiej instancji na rozprawie, czy też nie. Wniosek strony co do rozpoznania sprawy na rozprawie jest dla sądu wiążący i nie podlega merytorycznej ocenie.

W takim przypadku, jak jednolicie przyjmuje Sąd Najwyższy, rozpoznanie sprawy na rozprawie jest obligatoryjne i jeśli sąd odwoławczy rozpozna sprawę na posiedzeniu niejawnym, to zaistniałą sytuację należy traktować jako wadliwość polegającą na rozpoznaniu sprawy na posiedzeniu niejawnym, mimo ustawowego wymogu rozpoznania jej na rozprawie. O ile bowiem regulacja art. 374 zdanie pierwsze k.p.c. stanowi jeden z wyjątków od zasady rozpoznania sprawy na rozprawie (por. art. 148 § 1 oraz art. 375 k.p.c.), to uchybienie regulacji art. 374 zdanie drugie k.p.c. i w konsekwencji rozpoznanie sprawy oraz wydanie wyroku na posiedzeniu niejawnym w sytuacji, w której strona w apelacji lub odpowiedzi na apelację złożyła wniosek o przeprowadzenie rozprawy, nie może być oceniane pod kątem wpływu na wynik sprawy, lecz należy je kwalifikować jako nieważność postępowania wskutek pozbawienia
strony możności obrony swych praw (art. 379 pkt 5 k.p.c.). Sąd odwoławczy może więc skierować sprawę na posiedzenie niejawne dopiero wówczas, gdy strony nie złożyły skutecznie wniosku o przeprowadzenie rozprawy, a ponadto gdy przeprowadzenie rozprawy nie jest konieczne (wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 10 grudnia 2024r., III USKP 145/23;
z dnia 15 maja 2024r., I USKP 67/23; z dnia 24 kwietnia 2024r., II PSKP 90/22; z dnia
10 stycznia 2023r., II CSKP 816/22; z dnia 14 grudnia 2022r., II CSKP 710/22).
W orzecznictwie przyjmuje się, że wniosek o wyznaczenie rozprawy musi być przy tym kategoryczny i wyrażony w sposób precyzyjny. Nie może być odczytywany w sposób rozszerzający, zwłaszcza gdy okoliczności konkretnego ciągu zdarzeń procesowych nie uwypuklają jakichkolwiek przesłanek do udziału strony w rozprawie. Tym samym art. 374 zdanie drugie k.p.c. musi być wykładany ściśle, to znaczy, że uprawniony podmiot winien zamieścić w jednym z wymienionych w tym przepisie pism procesowych, że „wnosi
o przeprowadzenie rozprawy” (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 maja 2023r., II USK 231/22).

Sąd Najwyższy stwierdził, że w rozpoznawanej sprawie skarżąca, w sporządzonej własnoręcznie apelacji wniosła o „umożliwienie jej uczestniczenia na rozprawie”, zaś w piśmie procesowym z dnia 14 czerwca 2022r., informując Sąd Apelacyjny o leczeniu sanatoryjnym, zwróciła się z prośbą o niewyznaczanie rozprawy w okresie od dnia 14 lipca do dnia 4 sierpnia 2022r., bowiem jak zaznaczyła w apelacji „chciałaby uczestniczyć w rozprawie". Wobec powyższego Sąd Najwyższy przyjął, że Sąd Apelacyjny nie mógł rozpoznawać apelacji skarżącej na posiedzeniu niejawnym, skoro w sposób niebudzący wątpliwości wniosła ona
o rozpoznanie sprawy na rozprawie. Zauważył nadto, że po otrzymaniu wyroku wydanego na posiedzeniu niejawnym skarżąca zwróciła się w e-mailu z zapytaniem, dlaczego nie została wyznaczona rozprawa, o którą wnioskowała w apelacji. Sąd Najwyższy uznał, że zaskarżony wyrok został wydany w warunkach nieważności postępowania, o której mowa w art. 379 § 5 k.p.c. Przepis ten nie został co prawda (wprost) powołany w podstawach zaskarżenia, a jedynie we wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, jednakże nieważność postępowania przed sądem drugiej instancji z mocy art. 398 ¹³ § 1 k.p.c. jest z urzędu brana pod rozwagę przez Sąd Najwyższy w postępowaniu kasacyjnym.

Dla porządku Sąd Najwyższy zauważył – albowiem uwzględnienie nieważności postępowania zwalnia Sąd Najwyższy od konieczności odniesienia się do pozostałych podstaw kasacyjnych, w szczególności do zarzutów naruszenia prawa materialnego - że ukształtowana jest obecnie linia orzecznicza odnośnie do zastosowania art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej, zgodnie z którym, jeżeli ubezpieczony pobrał emeryturę częściową lub emeryturę na podstawie przepisów art. 46, art. 50, art. 50a, art. 50e lub art. 184, a także art. 88 lub art. 88a
Karty Nauczyciela, podstawę obliczenia emerytury, o której mowa w art. 24, ustaloną
zgodnie z ust. 1, pomniejsza się o kwotę stanowiącą sumę kwot pobranych emerytur
w wysokości przed odliczeniem zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych i składki
na ubezpieczenie zdrowotne. Miedzy innymi, Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 18 stycznia 2022r., III USKP 98/21, podzielając poglądy zawarte w wyroku z dnia 6 maja 2021r.,
III USKP 52/21 przyjął, że w stosunku do mężczyzn urodzonych w latach 1949-1953,
którzy spełnili warunki przejścia na emeryturę nauczycielską bez względu na wiek w ciągu dziesięciu lat od dnia 1 stycznia 1999r. na podstawie art. 88 ust. 2a Karty Nauczyciela, potrąceniu podlegają wyłącznie kwoty emerytur w wieku obniżonym wypłaconych
po osiągnięciu przez ubezpieczonych wieku uprawniającego do nabycia emerytury w wieku powszechnym (art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej; wyroki Sądu Najwyższego z dnia 14 sierpnia 2024r., III USKP 113/23; z dnia 8 stycznia 2025r. III USKP 121/23 oraz postanowienie z dnia
19 listopada 2024r., I USK 435/23, czy też wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia
30 czerwca 2022r., III AUa 234/22 i Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 9 maja 2023r.,
III AUa 260/21).

Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 ¹⁵ § 1 w związku
z art. 386 § 2 k.p.c. i art. 398 ²¹ k.p.c., a w odniesieniu do kosztów postępowania kasacyjnego - na podstawie art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 398 ²¹ k.p.c., orzekł jak w sentencji wyroku.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:

Apelacja jest częściowo zasadna.

Istotą sporu było rozstrzygnięcie, czy organ rentowy zasadnie w odniesieniu do ubezpieczonej zastosował przepis art. 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2025r., poz. 1749).

Zgodnie z art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej, jeżeli ubezpieczony pobrał emeryturę częściową lub emeryturę na podstawie przepisów art. 46, 50, 50a, 50e lub 184, a także art. 88 lub art. 88a ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela, podstawę obliczenia emerytury, o której mowa w art. 24, ustaloną zgodnie z ust. 1, pomniejsza się o kwotę stanowiącą sumę kwot pobranych emerytur w wysokości przed odliczeniem zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych i składki na ubezpieczenie zdrowotne.

Sąd Apelacyjny wskazuje, że art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej wszedł w życie w dniu
1 stycznia 2013r. i na jego mocy ubezpieczonym, którzy pobrali emeryturę częściową lub emeryturę na podstawie przepisów art. 46, 50, 50a, 50e, 184 lub art. 88 Karty Nauczyciela, podstawę obliczenia emerytury, o której mowa w art. 24, ustaloną zgodnie z ust. 1, pomniejsza się o kwotę stanowiącą sumę kwot pobranych emerytur w wysokości przed odliczeniem zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych i składki na ubezpieczenie zdrowotne. Konsekwencją powyższego jest obniżenie wysokości emerytury osób urodzonych po dniu 31 grudnia 1948r., którzy wcześniej pobrali wymienione świadczenia. Nie budzi wątpliwości, że prawo do emerytury powstaje z mocy prawa z dniem spełnienia wszystkich przesłanek wymaganych do jego nabycia, ale niezbędne jest także potwierdzenie tego prawa w celu uruchomienia wypłaty ustalonego świadczenia w określonej wysokości, które wymaga złożenia stosownego wniosku i jego rozpoznania w stanie prawnym, adekwatnym dla jego oceny (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 19 października 2017r., III UZP 6/17). Przy rozpatrywaniu wniosku stosuje się więc przepisy obowiązujące w chwili jego złożenia. A zatem w odniesieniu do osób, które prawo do emerytury w wieku powszechnym nabyły już pod rządami nowych przepisów i złożyły stosowny wniosek w celu realizacji tego świadczenia, art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej wywrze swój skutek, przez niekorzystny dla nich sposób wyliczenia emerytury. Niemniej jednak należy mieć na względzie, iż ubezpieczeni, którzy skorzystali z możliwości przejścia na wcześniejszą emeryturę na długo przed wejściem w życie omawianego przepisu, nie mogli przewidzieć przyszłych konsekwencji wypłaty na ich rzecz świadczeń emerytalnych. Stąd też Trybunał Konstytucyjny, dostrzegając ten problem w wyroku z dnia 6 marca 2019r. (sygn. akt P 20/16), stwierdził niezgodność art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej z art. 2 Konstytucji RP w zakresie, w jakim dotyczy kobiet urodzonych w 1953r., które przed 1 stycznia 2013r. nabyły prawo do emerytury na podstawie art. 46 tej ustawy.

Jakkolwiek wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 6 marca 2019r. (sygn. akt P 20/16) dotyczył kobiet urodzonych w 1953r. to zdaniem Sądu Apelacyjnego w sprawie należało jednak uwzględnić wyrażone w jego uzasadnieniu zapatrywanie prawne co do standardu konstytucyjnego, z którego wynika sprzeczność art. 25 ust 1 b ustawy emerytalnej z art. 2 Konstytucji i wyrażoną w tym przepisie zasadę zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa, które znajduje zastosowanie również do ubezpieczonej.

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 6 maja 2021r. (sygn. akt III USKP 52/21) wyraził pogląd, że w stosunku do mężczyzn urodzonych w latach 1949-1953, którzy spełnili warunki przejścia na emeryturę nauczycielską bez względu na wiek w ciągu dziesięciu lat od dnia 1 stycznia 1999r. na podstawie art. 88 ust. 2a ustawy z 1982r. - Karta Nauczyciela, potrąceniu podlegają wyłącznie kwoty emerytur w wieku obniżonym wypłaconych po osiągnięciu przez ubezpieczonych wieku uprawniającego do nabycia emerytury w wieku powszechnym (art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej). Sąd Najwyższej wyjaśnił, że w takiej samej sytuacji prawnej, jak
kobiety urodzone w 1953r., są mężczyźni urodzeni w latach 1949-1953 i mający prawo do emerytury nauczycielskiej (art. 32 ustawy emerytalnej). Wyrok Trybunału Konstytucyjnego
z dnia 6 marca 2019r. (sygn. akt P 20/16), co prawda odnosi się wprost wyłącznie do kobiet urodzonych w 1953r., to wynikający z tego orzeczenia standard konstytucyjny w zakresie wykładni art. 2 Konstytucji RP w kontekście ingerencji prawodawcy w uzasadnione prawnie oczekiwania osób pobierających emerytury w wieku obniżonym co do zasad kształtowania wysokości ich świadczeń po uzyskaniu prawa do emerytury w wieku powszechnym, ma zastosowanie także do mężczyzny, który nabył abstrakcyjnie prawo do emerytury w wieku powszechnym dopiero w marcu 2017r., a w chwili przejścia na emeryturę w wieku obniżonym, nie mógł spodziewać się tego, że decyzja ta spowoduje obniżenie świadczenia powszechnego. Tożsamy pogląd wyraził Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 18 stycznia 2022r. (sygn. akt III USKP 98/21) uznając, że sytuacja prawna ubezpieczonego, który skorzystał z możliwości przejścia na wcześniejszą emeryturę w wieku 55 lat ze względu na pracę w warunkach szczególnych, którą pobierał od dnia 9 czerwca 2008r. jest analogiczna jak kobiet urodzonych
w 1953r.

Sąd Apelacyjny ustalił, że decyzją z dnia 9 stycznia 2007r. organ rentowy przyznał ubezpieczonej (urodzona (...)) prawo do emerytury na podstawie art. 88 ustawy
z dnia 26 stycznia 1982r. Karta Nauczyciela począwszy od dnia 1 stycznia 2007r. Decyzją
z dnia 28 października 2020r. organ rentowy przyznał ubezpieczonej prawo do emerytury
z wieku powszechnego. Przy obliczaniu świadczenia emerytalnego ubezpieczonej w wieku powszechnym, organ rentowy pomniejszył podstawę obliczenia emerytury o kwotę stanowiąca sumę kwot pobranych emerytur przed odliczeniem zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych i składki na ubezpieczenie zdrowotne.

Przenosząc powyższe rozważania na stan kontrolowanej sprawy, Sąd Apelacyjny stwierdził, że omówiona zasada ma zastosowanie w przypadku ubezpieczonej, urodzonej
w (...)., która od 1 stycznia 2007r. przeszła na emeryturę nauczycielską w obniżonym wieku,
a abstrakcyjne prawo do emerytury w wieku powszechnym nabyła w 2017r. Sąd Apelacyjny uznał, że wysokość emerytury ubezpieczonej z tytułu powszechnego wieku emerytalnego, nie podlega pomniejszeniu o kwoty pobranych emerytur w wieku obniżonym (w wysokości przed odliczeniem zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych i składek na ubezpieczenie zdrowotne), za okres do osiągnięcia powszechnego wieku emerytalnego i w tym zakresie na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. orzekł jak w punkcie pierwszym sentencji.

Biorąc pod uwagę, że ubezpieczona miała możliwość złożenia wniosku o emeryturę
w wieku powszechnym już w dacie jego osiągnięcia to Sąd Apelacyjny na podstawie art. 385 k.p.c. w punkcie drugim wyroku oddalił apelację w pozostałym zakresie.

O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu w
postępowaniu kasacyjnym orzeczono na podstawie § 4 ust. 3, § 16 ust.4 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2024 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej
przez adwokata z urzędu.

/-/SSA Rafał Łatanik