Portal Orzeczeń Sądu Apelacyjnego w Katowicach

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 12 stycznia 2024r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział
w C. odmówił B. B. (1) wznowienia postępowania w sprawie jej emerytury, wskazując, że nie jest osobą, której dotyczy wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia
15 listopada 2023 r.

W odwołaniu od powyższej decyzji ubezpieczona domagała się ponownego przeliczenia wysokości emerytury z uwzględnieniem powołanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego.

Organ rentowy wniósł o oddalenie odwołania powołując się na okoliczności przytoczone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Sąd Okręgowy w Katowicach wyrokiem z dnia 8 października 2024r. zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że przyznał B. B. (1) prawo do ponownego obliczenia wysokości emerytury na podstawie art. 25a ust. 2a i 2b w brzmieniu nadanym mocą art. 3 pkt 1 ustawy z dnia 24 czerwca 2021r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2021r. poz. 1621), poczynając od 1 grudnia 2023r. oraz orzekł o kosztach zastępstwa procesowego.

Z ustaleń Sądu Okręgowego wynika, że decyzjami z 27 czerwca 2017r. organ rentowy przyznał ubezpieczonej (ur. (...)) emeryturę z urzędu od (...), tj. od miesiąca w którym ukończyła 61 lat i 2 miesiące oraz okresową emeryturę kapitałową od dnia przyznania prawa do emerytury z FUS, w związku z czym ustało jej prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy.

Decyzjami z 9 października doszło do przeliczenia okresowej emerytury kapitałowej oraz emerytury z FUS, z kolei decyzjami z 12 grudnia 2022r. i 8 marca 2023r. przeliczono emeryturę z FUS.

W dniu 19 grudnia 2023r. do organu rentowego wpłynął wniosek ubezpieczonej złożony na urzędowym formularzu ERPO ”wniosek o ponowne obliczenie świadczenia emerytalno-rentowego”, w którym domagała się ponownego obliczenia świadczenia z zastosowaniem najkorzystniejszego średniego dalszego trwania życia oraz z uwzględnieniem wyroku Trybunału Konstytucyjnego dotyczącego tzw. emerytur czerwcowych.

W dniu 12 stycznia 2024r. organ rentowy wydał zaskarżoną decyzję, w której odmówił wznowienia postępowania w sprawie emerytury.

W oparciu o powyższe ustalenia Sąd I instancji uznał, iż odwołanie zasługuje
na uwzględnienie, kwestii spornej upatrując w stosowaniu prawa i ustaleniu, czy w stosunku
do ubezpieczonej ma zastosowanie art. 25a ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach
i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w brzmieniu obowiązującym od 18 września 2021r.

W pierwszej kolejności Sąd ten wskazał jednak, że ubezpieczona wnioskowała o ponowne ustalenie wysokości świadczenia emerytalnego, co jednoznacznie przesądza treść złożonego przez nią wniosku na obowiązującym formularzu - ERPO. W tej sytuacji organ rentowy powinien ustosunkować się do tego żądania, tj. odnieść się do meritum wniosku i w przypadku stwierdzenia bezzasadności żądania wydać decyzję o odmowie ponownego ustalenia wysokości świadczenia. Tymczasem organ rentowy niejako pominął całkowicie fakt, że treść decyzji musi być zdeterminowana treścią wniosku i wydał decyzję o odmowie wznowienia postępowania powołując się na art. 83b ustawy systemowej w związku z art. 145a k.p.a. Z akt sprawy nie wynika, aby ubezpieczona wniosła o wznowienia postępowania w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego - a więc nie uruchomiła formalnie ”trybu” przewidzianego art. 145a k.p.a., w związku z czym Sąd Okręgowy stwierdził, że ubezpieczona od samego początku domagała się przeliczenia świadczenia emerytalnego i taki też jest zakres niniejszego postępowania. Zdaniem Sądu, nie ma jakichkolwiek podstaw do kwalifikacji sprawy jako sprawy o wznowienie postępowania, tak jak to całkowicie bez podstawy uczynił organ rentowy.

Przechodząc do właściwych rozważań, Sąd I instancji wskazał, że ubezpieczona nabyła prawa do emerytury z FUS 21 czerwca 2017r. Świadczenie zostało jej w tym dniu przyznane w miejsce dotychczas pobieranej renty z tytułu niezdolności do pracy. Należy ona zatem do grona osób, których dotyczy problematyka tzw. emerytur czerwcowych. Kwestia ta była wielokrotne poruszana w orzecznictwie sądów powszechnych, Sądu Najwyższego, jak również Trybunału Konstytucyjnego.

Sąd zaznaczył nadto, że ustawą z dnia 24 czerwca 2021r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1621 ze zm.), dalej: ustawa zmieniająca; wprowadzono pewnie zmiany dotyczące waloryzacji emerytur. Doszło do nowelizacji art. 25a ustawy dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz na mocy art. 17 ustawy zmieniającej wskazano na zakres zastosowania art. 25 ust. 2a ust. 2 pkt 2 oraz ust. 2a i 2b.

Przed powyższą nowelizacją art. 25a ust. 1 i 2 miał brzmienie:

- przy ustalaniu wysokości emerytury kwota składek na ubezpieczenie emerytalne zewidencjonowanych na koncie ubezpieczonego po dniu 31 stycznia roku, za który przeprowadzono ostatnią waloryzację, o której mowa w art. 25, jest waloryzowana kwartalnie (ust. 1);

- w przypadku ustalania wysokości emerytury:

1)  w pierwszym kwartale danego roku - ostatniej kwartalnej waloryzacji składek dokonuje się za trzeci kwartał poprzedniego roku;

2)  w drugim kwartale danego roku - ostatniej kwartalnej waloryzacji składek dokonuje się za czwarty kwartał poprzedniego roku;

3)  w trzecim kwartale danego roku - ostatniej kwartalnej waloryzacji składek dokonuje się za pierwszy kwartał danego roku;

4)  w czwartym kwartale danego roku - ostatniej kwartalnej waloryzacji składek dokonuje się za drugi kwartał danego roku (ust. 2).

Praktyka stosowania cytowanych przepisów dość szybko pokazała, że osoby przechodzące na emeryturę w czerwcu mogą otrzymać niższe świadczenie, niż gdyby wysokość ich emerytur ustalano w innym miesiącu. Problem ten był dostrzegany powszechnie (zob. K. Berrahal, op.cit., s. 2 i 3 i przytoczone tam odwołania), zwracał na niego uwagę także Rzecznik Praw Obywatelskich w licznych interwencjach.

Na powyższe problemy zwrócił uwagę m.in. Sąd Najwyższy w wyroku z 6 października 2015r. (III UZP 9/15), w którym kwestie dotyczące mechanizmu waloryzacji składek na ubezpieczenie emerytalne zaewidencjonowanych na koncie ubezpieczonego dla ustalenia podstawy obliczenia emerytury oraz zobrazował je przykładami, podnosząc w szczególności, że roczna waloryzacja polega na tym, że w czerwcu danego roku waloryzuje się składki należne do końca poprzedniego roku kalendarzowego, a podlegające zaewidencjonowaniu na koncie ubezpieczonego do dnia 31 stycznia roku, w którym przeprowadzana jest waloryzacja (roku waloryzacji). Waloryzację roczną składek przeprowadza się w dniu 1 czerwca z tego względu, że wskaźnik owej waloryzacji za poprzedni rok ogłaszany jest do dnia 25 maja kolejnego roku. (...) W wyniku ostatniej rocznej waloryzacji przeprowadzonej przed przyznaniem ubezpieczonemu prawa do emerytury podwyższeniu wskaźnikiem waloryzacyjnym podlegają zatem składki należne do końca roku kalendarzowego poprzedzającego rok, w którym przeprowadzana jest ta waloryzacja. Natomiast składki należne za okres po zakończeniu tegoż roku obrachunkowego, które nie zostaną objęte kolejną roczną waloryzacją (gdyż ta nastąpi już po przyznaniu i obliczeniu wysokości świadczenia) podlegają waloryzacji kwartalnej, o jakiej mowa w art. 25a ustawy o emeryturach i rentach z FUS. W trybie tego przepisu waloryzowana jest kwota składek zaewidencjonowanych na koncie ubezpieczonego na ostatni dzień pierwszego miesiąca kwartału, za który przeprowadzana jest waloryzacja, powiększona o kwoty uzyskane w wyniku poprzednich waloryzacji kwartalnych. (...) W przypadku ustalania wysokości emerytury
w czerwcu 2014r., składki zaewidencjonowane na koncie ubezpieczonego podlegają
jedynie rocznej waloryzacji. Waloryzacja roczna przeprowadzona w dniu 1 czerwca 2014r. dotyczy bowiem składek wpłaconych do końca 2013r. i zaewidencjonowanych na koncie ubezpieczonego na dzień 31 stycznia 2014r. Składki te nie podlegają już ponownej waloryzacji kwartalnej z art. 25a ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, skoro nie są składkami zaewidencjonowanych na koncie ubezpieczonego po dniu 31 stycznia roku, za który przeprowadzono ostatnią waloryzację. Natomiast w świetle art. 25a ust. 1 pkt 3 i 4 ustawy, składki wpłacone poczynając od dnia 1 stycznia 2014r. podlegają waloryzacji kwartalnej
w przypadku emerytur, których wysokość ustalana jest poczynając od trzeciego kwartału tegoż roku. Jeśli zatem wysokość emerytury ustalana jest w czerwcu 2014r., na podstawę jej obliczenia składa się suma:

1)  kwoty składek ustalonej po ostatniej rocznej waloryzacji przeprowadzonej 1 czerwca 2014r. (tj. kwoty zwaloryzowanych składek należnych do końca 2013r.);

2)  nominalnej kwoty składek należnych za okres od 1 stycznia 2014r. do końca miesiąca poprzedzającego miesiąc wypłaty emerytury,

które w świetle art. 25a ust. 1 ustawy nie podlegają waloryzacji kwartalnej, a jednocześnie nie zostaną objęte kolejną waloryzacją roczną przypadającą dopiero na dzień 1 czerwca 2015r. (...) Wypada zauważyć, że przyjęty w powołanych przepisach mechanizm waloryzacji składek pozostaje w pewnej niezgodzie z literalnym brzmieniem art. 25 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, który stanowi o - będącej podstawą obliczenia emerytury - kwocie składek na ubezpieczenie emerytalne z uwzględnieniem waloryzacji składek zaewidencjonowanych na koncie ubezpieczonego do końca miesiąca poprzedzającego miesiąc, od którego przysługuje wypłata emerytury. Literalnie rzecz ujmując, waloryzacji powinna podlegać kwota składek za wszystkie miesiące poprzedzające miesiąc, od którego przysługuje wypłata emerytury.
W rzeczywistości zaś regulacja art. 25a ust. 1 ustawy wyłącza spod waloryzacji część miesięcy przypadających na ten okres.

Sąd Okręgowy podkreślił jednocześnie, że stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone
w powyższym wyroku nie spowodowało rozwiązanie problemu ”emerytur czerwcowych”. Wskazywano na problemy związane ze stosowaniem tego przepisu oraz prowadzoną działalność informacyjną. Przykładowo w piśmie Ministra Rodziny i Polityki Społecznej adresowanym do Rzecznika Praw Obywatelskich (DUS-II.070.48.2021.MBu) podniesiono, iż z uwagi na utrzymywanie się tej tendencji zainicjowano działania mające na celu zapewnienie ubezpieczonym uzyskanie rzetelnych informacji w tym zakresie. Przede wszystkim doradcy emerytalni oraz pracownicy Zakładu Ubezpieczeń Społecznych przyjmujący wnioski o świadczenia emerytalne informowali każdą osobę zgłaszającą wniosek w czerwcu, że jeśli przejdzie na emeryturę w innym miesiącu, to może uzyskać wyższą kwotę emerytury. Przyszli emeryci mają też możliwość skorzystania z kalkulatora emerytalnego zamieszczonego na stronie internetowej ZUS w celu porównania wysokości kwot emerytury obliczonych dla poszczególnych miesięcy roku, w którym planują zakończyć pracę i przejść na emeryturę. Są to wprawdzie kwoty hipotetyczne, ale obrazują różnice w wysokości emerytury w zależności od miesiąca przejścia na emeryturę. Akcja informacyjna ZUS przyniosła efekty. Na wzrost świadomości ubezpieczonych o znaczeniu daty przejścia na emeryturę wskazuje fakt, że liczba osób przechodzących w czerwcu na emeryturę systematycznie malała. W latach 2018-2019 było to około 1% ogółu przyznanych w danym roku emerytur. Wskazywano także na konieczność zmian legislacyjnych.

Doraźne rozwiązanie omawianej kwestii, z którego skorzystały osoby przechodzące na emeryturę w czerwcu 2020r., zawierała ustawa z dnia 14 maja 2020r. o zmianie niektórych ustaw w zakresie działań osłonowych w związku z rozprzestrzenianiem się wirusa SARS-CoV-2 (Dz. U. poz. 875), zgodnie z art. 53 której, w przypadku ustalania wysokości emerytury w czerwcu 2020r., waloryzacji składek stanowiących podstawę obliczenia emerytury dokonuje się w taki sam sposób, jak przy ustalaniu wysokości emerytury w maju 2020r., jeżeli jest to korzystniejsze dla ubezpieczonego. Celem tej regulacji było, aby podstawa wymiaru emerytury ustalona na dzień 1 czerwca 2020r. nie była niższa od ustalonej na dzień 31 maja tego roku.

Sąd I instancji zwrócił nadto uwagę, że powyższy sposób waloryzacji kwartalnej w przypadku ustalania emerytury w czerwcu został wprowadzony do ustawy emerytalnej mocą wspomnianej wyżej ustawy zmieniającej, tj. ustawy z dnia 24 czerwca 2021r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw. Od 18 września 2021r., tj. od dnia wejścia w życie art. 3 ustawy zmieniającej, art. 25a ust. 2 ustawy emerytalnej otrzymał następujące brzmienie: W przypadku ustalania wysokości emerytury:

1)  w pierwszym kwartale danego roku - ostatniej kwartalnej waloryzacji składek dokonuje się za trzeci kwartał poprzedniego roku;

2)  w drugim kwartale danego roku - ostatniej kwartalnej waloryzacji składek dokonuje się za czwarty kwartał poprzedniego roku, z uwzględnieniem ust. 2a;

3)  w trzecim kwartale danego roku - ostatniej kwartalnej waloryzacji składek dokonuje się za pierwszy kwartał danego roku;

4)  w czwartym kwartale danego roku - ostatniej kwartalnej waloryzacji składek dokonuje się za drugi kwartał danego roku.

Od tej samej daty do ustawy emerytalnej dodano art. 25a ust. 2a, w myśl którego w przypadku ustalania wysokości emerytury w czerwcu danego roku waloryzacji składek dokonuje się w taki sam sposób jak przy ustalaniu wysokości emerytury w maju danego roku, jeżeli jest to korzystniejsze dla ubezpieczonego oraz art. 25a ust. 2b. zgodnie z którym przepis ust. 2a stosuje się również do ubezpieczonego, który wiek uprawniający do emerytury osiągnął po dniu 31 maja danego roku.

Ustawodawca w art. 17 ustawy zmieniającej wskazał jednak na ograniczenie stosowania znowelizowanego art. 25a. Zgodnie z ust. 1 art. 17 przepisy art. 25a ust. 2 pkt 2 oraz ust. 2a i 2b ustawy zmienianej w art. 3, w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą, mają zastosowanie do emerytur przyznanych na wniosek zgłoszony po dniu 31 maja 2021r. lub przyznanych na podstawie art. 24a ustawy zmienianej w art. 3 osobom, które wiek emerytalny ukończyły po dniu 31 maja 2021r., oraz do rent rodzinnych przyznanych po osobach zmarłych po dniu 31 maja 2021r. (ust. 1). Ponadto w przypadku przyznania emerytury lub renty rodzinnej, o których mowa w ust. 1, przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, emerytura lub renta rodzinna podlega ponownemu przeliczeniu z uwzględnieniem przepisów art. 25a ust. 2 pkt 2 oraz ust. 2a i 2b ustawy zmienianej w art. 3, w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą, w terminie 30 dni od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy (ust. 2).

Zdaniem Sądu Okręgowego, ustawodawca wprowadził wyraźną cezurę czasową, tj. dzień 31 maja 2021r. Osoby, którym przyznano emeryturę na wniosek złożony po tym dniu; osoby które po tym dniu ukończyły wiek emerytalny i otrzymały emeryturę na podstawie 24a ustawy emerytalnej oraz osoby, którym po tym dniu przyznano rentę rodzinną mogą skorzystać dobrodziejstwa znowelizowanego art. 25a ustawy emerytalnej. Spod zastosowania tego przepisu zostały natomiast ”wyjęte” osoby, które otrzymały emeryturę przyznaną przed 1 czerwca 2021r. Wprowadzenie tego przepisu skutkowało zatem wyraźnym zróżnicowaniem osób mogących skorzystać z przeliczenia wcześniej przyznanej emerytury z uwzględnieniem nowego i korzystniejszego sposobu waloryzacji kwartalnej i osób, którym możliwości takiej odmówiono.

Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku z 15 listopada 2023r. (P 7/22, Dz. U. z 2023r. poz. 2490) zaznaczył, że jedyną okolicznością, którą podnoszono w celu uzasadnienia zakresu podmiotowego regulacji przejściowej wyrażonej w art. 17 ustawy nowelizującej z 2021r. były skutki finansowe zastosowania mechanizmu naprawczego wobec szerszej grupy emerytów. Dla przykładu można przytoczyć skierowane do Rzecznika Praw Obywatelskich pismo Ministra Rodziny i Polityki Społecznej (znak: DUS-II.070.48.2021.MBu), w którym wprost wskazano, że zastosowanie nowego mechanizmu waloryzacji wobec osób przechodzących na emeryturę począwszy od czerwca 2021r. wynikało ze ”złożoności systemu emerytalnego (...), a także z oceny skutków regulacji i jej wpływu na finanse Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz finanse publiczne”. Przy czym w toku prac legislacyjnych - na co zwrócił uwagę Rzecznik Praw Obywatelskich w swoim stanowisku przedstawionym w niniejszej sprawie - nie przedstawiono bardziej szczegółowych analiz kosztów przeliczenia ”emerytur czerwcowych” przyznanych w latach wcześniejszych niż rok 2020 i 2021 (Rzecznik w swoim piśmie odwołał się do wypowiedzi sekretarza stanu w Ministerstwie Rodziny i Polityki Społecznej S. S„ zgodnie z którą koszt przeliczenia zaniżonych świadczeń z lat 2009-2019 miał wynieść około 2,5 mld zł, a wypłata wyrównania zwiększałaby koszty o dodatkowe 2 mld zł). Zgodnie natomiast z informacją przedstawioną Trybunałowi Konstytucyjnemu przez Ministra Rodziny i Polityki Społecznej w trybie art. 65 ust. 1 u.o.t.p.TK oszacowany koszt wyrównań za cały okres, w którym emerytury przyznane w czerwcu w latach 2009-2019 wypłacane były w niższej wysokości - przyjmując, że wyrównania wypłacone byłyby w styczniu 2024r. - wyniósłby 1.584,8 mln zł, natomiast odsetki - 531.2 mln. Dla porównania koszt wypłaty tzw. czternastych emerytur w 2023r. oszacowano na około 12 mld zł, dokładniej - na 11,6 mld zł. (...) Patrząc z tej perspektywy, to na ustawodawcy spoczywa ciężar wykazania, że regulacja w kształcie przez niego proponowanym jest konieczna (nieodzowna), a przyjęcie innych rozwiązań, mniej dotkliwych dla podmiotów praw konstytucyjnych (w tym wynikających z art. 67 ust. 1 Konstytucji) nie jest możliwe bez naruszenia stabilności finansów publicznych zagrażającej dobru wspólnemu. Ochrona równowagi budżetowej nie ma charakteru absolutnego, ani też przeważającego inne wartości lub prawa konstytucyjne. Powołanie się na zagrożenie równowagi budżetowej jako uzasadniające ingerencję w prawa konstytucyjne, w tym socjalne, nie może być zatem ”gołosłowne”. Ustawodawca powinien dysponować analizami, z których jasno wynika, że zagrożenie stabilności systemu jest realne, a nie tylko że może dojść do zwiększenia wydatków budżetowych. Jak podniesiono w literaturze: budżet państwa cierpi na stan chronicznego deficytu, co może być powodem dowolnego ingerowania w sferę praw podmiotowych i zastanych stosunków prawnych. Tym bardziej byłoby zasadne sprecyzowanie standardów podejmowania działań legislacyjnych, które umotywowane są względami fiskalnymi, lecz przenoszą odpowiedzialność za równoważenie budżetu państwa na jego obywateli i inne podmioty (A. Gorgol, Równowaga budżetowa w świetle orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego, "Państwo i Prawo" nr 9/2014) oraz (...) nie można mówić o ”bezwolnej akceptacji” przez Trybunał działań ustawodawcy znoszącego prawa nabyte w celu zapewnienia równowagi finansowej. Do obowiązków inicjatorów takich ustaw należy wykazanie, że podjęte działania nastąpiły po jednoznacznym upewnieniu się ustawodawcy co do prawidłowości rozdziału środków budżetowych na poszczególne kierunki wydatków oraz co do wyczerpania wszystkich możliwości zwiększenia dochodów budżetowych (W. Grygorowicz, Prawne instrumenty zachowania równowagi finansowej państwa i ich skuteczność, Łódź 2016, s. 128).

Ostatecznie Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że powołanie się przez ustawodawcę na konieczność zachowania równowagi budżetowej jako uzasadniające przyznanie możliwości przeliczenia tylko niektórych wcześniej przyznanych ”emerytur czerwcowych” było pozorne, a zatem jednocześnie arbitralne. Ustawodawca nie wykazał, by zastosowanie mechanizmu naprawczego wobec wszystkich osób znajdujących się w istotnie podobnej sytuacji zagrażało dobru wspólnemu lub służyło realizacji zasady sprawiedliwości społecznej. Trybunał Konstytucyjny zgodził się z Rzecznikiem Praw Obywatelskich, który podniósł, że utrzymanie niekorzystnego sposobu waloryzacji kwartalnej ”emerytur czerwcowych” doprowadziło do niesprawiedliwego potraktowania tej grupy ubezpieczonych, którym ustawodawca uniemożliwił skorygowanie wysokości przyznanych emerytur według metody wprowadzonej ustawą nowelizującą z 2021r., stwierdzając, że art. 17 ustawy z dnia 24 czerwca 2021r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw w związku z art. 25a ust. 2 pkt 2 i ust. 2a ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie, w jakim pomija emerytury przyznane na wniosek zgłoszony przed 1 czerwca 2021r., jest niezgodny z art. 32 ust. 1 w związku z art. 67 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

Sąd Okręgowy podzielił powyższą argumentację zaprezentowaną przez Trybunał Konstytucyjny i korzystając z uprawnienia do bezpośredniego stosowania Konstytucji oraz możliwość niestosowania przepisów ustaw z nią sprzecznych uznał, że w realiach niniejszej sprawy w stosunku do ubezpieczonej nie znajdzie zastosowania art. 17 ustawy zmieniającej, natomiast znajduje zastosowanie art. 25a ust. 2 pkt 2 oraz art. 25 ust. 2a i 2b ustawy emerytalnej w brzmieniu nadanym art. 3 pkt 1 ustawy z dnia 24 czerwca 2021r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw. Stanowisko przeciwne prowadziłoby do naruszenia zasady równości z art. 32 ust. 1 Konstytucji oraz prawa obywatela do zabezpieczenia społecznego z art. 67 ust. l Konstytucji.

Sąd podkreślił przy tym, że w tej sytuacji nie wkroczył w kompetencje Trybunału Konstytucyjnego, oraz ustawodawcy. Rozproszona kontrola konstytucyjności prawa
następuje na tle konkretnego stanu faktycznego w konkretnej sprawie. Koncentruje się więc
na procesie wykładni i stosowania prawa. Wykorzystywanie koncepcji rozproszonej kontroli konstytucyjności prawa służy zapobieganiu wydawania orzeczeń na podstawie niezgodnych z Konstytucją przepisów ustawy, prowadzących do niesprawiedliwego rozstrzygnięcia, a więc ochronie praw podmiotów uczestniczących w prowadzonym przed sądem postępowaniu. Możliwość odmowy zastosowania przez sąd normy oczywiście niezgodnej z Konstytucją stanowi wyraz nie tylko realizacji idei konstytucjonalizacji prawa oraz adekwatnej ochrony praw i wolności jednostki, ale także poszanowanie zasady bezpośredniego stosowania Konstytucji (szerzej: wyrok Sądu Najwyższego z 15 lutego 2023r., II PSKP 37/22), co mając na uwadze Sąd Okręgowy na podstawie art. 477 ^{( 14 )}§ 2 k.p.c. zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że przyznał B. B. (1)prawo do ponownego obliczenia wysokości emerytury na podstawie art. 25a ust. 2a i 2b w brzmieniu nadanym mocą art. 3 pkt 1 ustawy z dnia 24 czerwca 2021 roku o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw, poczynając od 1 grudnia 2023r.

O kosztach zastępstwa procesowego orzeczono na podstawie art. 98 § 1, 1 ¹ i 3 k.p.c., art. 99 k.p.c. w związku z § 9 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2023r. poz. 1935).

Apelację od powyższego rozstrzygnięcia wywiódł organ rentowy, zaskarżając wyrok w całości.

Powołując się na zarzut:

1)  naruszenia przepisów prawa procesowego, tj.:



przepisu art. 145a i art. 149 § 3 k.p.a. w związku z art. 83b ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych poprzez ich niezastosowanie, podczas gdy przepisy dotyczące ubezpieczeń społecznych nie ustalają odmiennych zasad postępowania w sprawie wznowienia postępowania w związku z orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego, stwierdzającym niezgodność aktu prawnego z Konstytucją RP,



przepisu art. 321 § 1 k.p.c. w związku z art. 477 ¹⁴ k.p.c. poprzez przekroczenie przedmiotu i zakresu rozpoznania wyznaczonego decyzją z dnia 12 stycznia 2024r.,



przepisu art. 190 ust. 4 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej w związku z art. 124 ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z FUS w związku z art. 145a i art. 149 k.p.a. poprzez błędne uznanie, iż istnieje inna podstawa do wznowienia prawomocnie zakończonego postępowania administracyjnego, gdy tymczasem wznowienie to powinno odbywać się na zasadach właściwych dla danego postępowania, tj. zgodnie z przepisami ustawy o emeryturach i rentach z FUS, a w pozostałym zakresie k.p.a.;

2)  naruszenia przepisów prawa materialnego, tj.:



przepisu art. 25a ust. 2a i 2b ustawy o emeryturach i rentach z FUS poprzez niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie jako podstawę prawną do ponownego obliczenia wysokości emerytury, podczas gdy przepis ten znajduje zastosowanie wyłącznie przy ustalaniu wysokości emerytury po raz pierwszy i nie dotyczy osób mających już prawo do świadczenia,



wydanie rozstrzygnięcia bez podstawy prawnej

- skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie odwołania.

Ubezpieczona wniosła o oddalenie apelacji oraz przyznanie od organu rentowego zwrotu kosztów postępowania za obie instancje sądowe według norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa procesowego.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:

Apelacja organu rentowego zasłużyła na uwzględnienie.

Podejmując rozważania przypomnieć należy, że pominięcie prawodawcze to unormowanie niepełne, a więc takie, które z punktu widzenia norm konstytucyjnych cechuje zbyt wąski zakres zastosowania, bądź też, które z uwagi na przedmiot oraz cel regulacji, pomija treści dla niej istotne. Pominięcie prawodawcze uznaje się za szczególnego rodzaju zaniechania ustawodawcy. Wyroki w sprawach pominięć prawodawczych, wywołują wiele wątpliwości w aspekcie ich skutków prawnych. Zarówno w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego,
jak i w literaturze przedmiotu przeważa stanowisko, iż orzeczenia takie wywołują jedynie
skutek ustalający/zobowiązujący, a nie derogujący. Innymi słowy, wyrok stwierdzający niekonstytucyjność pominięcia prawodawczego nie skutkuje uchyleniem niekonstytucyjnego przepisu, lecz jedynie zobowiązuje ustawodawcę (prawodawcę) do uchwalenia odpowiedniej nowelizacji, usuwającej niekonstytucyjną lukę prawną. Mimo orzeczenia o niezgodności przedmiotu kontroli z wzorcem kontroli ze względu na brak pewnych treści w kontrolowanym przepisie, kontrolowany przepis nie traci mocy obowiązującej ani w części ani w całości. Skutkiem takiego rozstrzygnięcia jest obalenie domniemania konstytucyjności normy wyrażonej w kontrolowanym przepisie prawa oraz nałożenie na organy tworzące prawo i stosujące prawo obowiązek podjęcia działań mających na celu przywrócenie stanu koherencji wewnątrz systemowej (obowiązek odpowiedniego uzupełnienia regulacji). W odniesieniu do prawodawcy sygnalizacja ta ma szczególnie mocny wydźwięk, bowiem nakłada na organy prawodawcze (najczęściej legislatywę) obowiązek podjęcia działań zmierzających do eliminacji niekonstytucyjnej luki prawnej - szerzej: Bosek L., Zaniechanie prawodawcze jako przedmiot kontroli sądowej (analiza porównawcza), ZOiS BTK, Warszawa 2003; Dudek D., Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej a zaniechanie ustawodawcze, [w:] Sześć lat Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Doświadczenia i inspiracje, red. Garlicki L., Szmyt A., Warszawa 2003; Gonera K., Łętowska E., Wieloaspektowość następstw stwierdzania niekonstytucyjności, Państwo i Prawo z. 5/2008).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego zwrócono uwagę, że wyrok zakresowy charakteryzuje się tym, że kwestionuje się w nim zgodność z Konstytucją określonego przepisu nie w całości, ale tylko w określonej części, co w pozostałej części pozwala utrzymać ich moc obowiązującą (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 29 kwietnia 2010r., IV CO 37/09). Niektóre wyroki formalnie zakresowe przybierają postać tzw. wyroków interpretacyjnych albo prawotwórczych. W pierwszym wypadku Trybunał Konstytucyjny kwestionuje zgodność z Konstytucją określonej wykładni kwestionowanego przepisu, a w drugim brak określonej regulacji prawnej.

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 listopada 2023r. (P 7/22), jest tzw. wyrokiem prawotwórczym; nie stwierdził niezgodności z Konstytucją art. 25a ust. 2 pkt 2 i ust. 2a ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity: Dz. U. z 2024r. poz. 1631), a w konsekwencji nie spowodował utraty mocy obowiązującej tego przepisu. W ocenie Trybunału Konstytucyjnego, niezgodny z Konstytucją jest brak stosownej regulacji prawnej w tym zakresie.

Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 17 grudnia 2009r. (III PZP 2/09), przyjął, że orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego, stwierdzające w sentencji niezgodność z Konstytucją określonej wykładni aktu normatywnego, które nie powoduje utraty mocy obowiązującej przepisu, nie stanowi podstawy do wznowienia postępowania przewidzianej w art. 401 ¹ k.p.c. Uchwała ta, której została nadana moc zasady prawnej, wprost dotycząca tzw. wyroków interpretacyjnych, powinna być - zdaniem Sądu Najwyższego - odniesiona również
do tzw. wyroków prawotwórczych, a więc stwierdzających niezgodność z Konstytucją ”pominięć ustawodawczych”. Takie bowiem wyroki nie powodują utraty mocy obowiązującej zakwestionowanych przepisów, ale sprawiają jedynie, że ustawodawca powinien dokonać stosownej ich nowelizacji.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, powyższe rozważania pozwalają przyjąć, że wyrok zakresowy o pominięciu prawodawczym wywołuje jedynie skutek zobowiązujący.
Wyrok ten wywołuje dwie zasadnicze konsekwencje w procesie stosowania prawa
przez sądy. Po pierwsze, do momentu odpowiedniej interwencji ustawodawcy, która
skutkowałaby uzupełnieniem uprzednio pominiętej treści normatywnej, sądy są zobowiązane do stosowania normy prawnej w takim zakresie, w jakim funkcjonuje ona w systemie prawnym,
a więc z uwzględnieniem istnienia pominięcia prawodawczego. Po drugie, przedmiotowe orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego wywołują jedynie skutki pro futuro i nie mogą stanowić podstawy do kwestionowania zapadłych wcześniej rozstrzygnięć w drodze wznowienia postępowania.

Na uwagę zasługuje jednocześnie wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 lutego 2009r.
(II UK 320/08), będący następstwem wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 października 2007r. (P 10/07), zgodnie z którym art. 29 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie, w jakim nie przyznaje prawa do emerytury w obniżonym wieku emerytalnym mężczyźnie, który - odpowiednio jak kobieta, która nabywa to prawo po osiągnięciu wieku 55 lat i co najmniej 30-letniego okresu składkowego i nieskładkowego - osiągnął wiek 60 lat i co najmniej 35-letni okres składkowy i nieskładkowy, jest niezgodny z art. 32 i art. 33 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego ma charakter zakresowy, co oznacza, że Trybunał nie orzekł o niekonstytucyjności tego, co w art. 29 ust. 1 cytowanej ustawy, zostało przez ustawodawcę uregulowane. Stwierdził niezgodność z Konstytucją treści normatywnej, której w przepisie brakuje. ”Zwyczajnym” skutkiem stwierdzenia przez Trybunału Konstytucyjnego niekonstytucyjności jest utrata mocy obowiązującej zakwestionowanej regulacji. W sprawie treść, która została w przepisie pominięta, nie może utracić mocy obowiązującej, ponieważ w ogóle nie posiada takiej mocy, skoro ustawodawca wyłączył ją z przepisu. Orzeczeniu stwierdzającemu niekonstytucyjność przepisu w zakresie, w jakim pomija on określoną treść normatywną, można przypisać tylko i wyłącznie skutek ustalający niekonstytucyjność pominięcia i zobowiązujący prawodawcę do stosownej zmiany tego przepisu, niezbędnej dla realizacji norm konstytucyjnych. Przyjęcie poglądu, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego wywołuje skutek ”rozporządzający” (uzupełnia przepis o elementy brakujące), wyraźnie wykracza poza konstytucyjne kompetencje Trybunału Konstytucyjnego (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 25 czerwca 2002r., K 45/01). Dlatego też skutkiem stwierdzenia niekonstytucyjności art. 29 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie, w jakim nie przyznaje prawa do nabycia emerytury w obniżonym wieku emerytalnym przez mężczyznę, który osiągnął wiek 60 lat i - jak kobieta, która osiągnęła wiek 55 lat - ma długoletni staż ubezpieczeniowy, jest zobowiązanie ustawodawcy do dokonania stosownej zmiany w tym przepisie tej ustawy. Odroczenie terminu utraty mocy obowiązującej przepisu oznacza także, że do tego momentu stan prawny nie ulega zmianie, a więc zachowuje swoją moc obowiązującą dotychczasowa regulacja z powyższego przepisu. Wyrok określa więc w odniesieniu do stanu normatywnego skutki na przyszłość i nie może być podstawą do kwestionowania wcześniej zapadłych rozstrzygnięć. Sąd Najwyższy w omawianym orzeczeniu wskazał na ugruntowane stanowisko, zgodnie z którym akt normatywny uznany przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją nie powinien być stosowany przez sąd w odniesieniu do stanów faktycznych
sprzed ogłoszenia orzeczenia Trybunału.

Podobne stanowisko Sąd Najwyższy wyraził, orzekając w związku z wydaniem przez Trybunał Konstytucyjny wyroku dotyczącego pominięcia prawa pracownika znajdującego się pod ochroną przewidzianą przez przepisy ustawy o związkach zawodowych do żądania przywrócenia do pracy na poprzednich warunkach w razie wypowiedzenia umowy o pracę zawartej na czas określony z naruszeniem przepisów o tej ochronie (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 stycznia 2012r., II PK 82/11).

Sąd Apelacyjny ma przy tym na uwadze, że w doktrynie prawa wyrażony został pogląd o rozporządzającym - prawotwórczym charakterze niektórych orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego w sprawach pominięć prawodawczych (Radziewicz P., Glosa do
postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 29 kwietnia 2010r., IV CO 37/09), Przegląd Sejmowy nr 2/2011). Rozporządzający prawotwórczy skutek oznacza, że na mocy wyroku Trybunału Konstytucyjnego dochodzi do rozszerzenia zakresu obowiązywania i stosowania przepisu na sferę stwierdzonego w nim pominięcia. Inaczej rzecz ujmując, wyrok Trybunału Konstytucyjnego uzupełnia niekonstytucyjną lukę prawną w przepisie. Wyrok o skutku derogującym ma charakter rozporządzający w tym sensie, że na jego mocy dochodzi do istotnej zmiany w systemie prawa. Derogowana jest niekonstytucyjna norma charakteryzująca się wadą konstytucyjną w postaci pominięcia ustawodawczego. Jednak taki rozporządzający efekt
mieści się w ramach roli Trybunału Konstytucyjnego postrzeganego jako negatywny ustawodawca i nie budzi żadnych wątpliwości z perspektywy legitymacji sądu
konstytucyjnego. Wyrok o skutku rozporządzająco-prawotwórczym jest natomiast co najmniej kontrowersyjny z punktu widzenia granic kognicji Trybunału Konstytucyjnego. Z tego
względu w praktyce Trybunału Konstytucyjnego nie przyznaje orzeczeniom w sprawach pominięć prawodawczych skutku rozporządzającego-prawotwórczego (Kustra Aleksandra, Wznowienie postępowania w następstwie stwierdzenia niekonstytucyjności pominięcia prawodawczego, [w:] Skutki Wyroków Trybunału Konstytucyjnego w sferze stosowania
prawa, redakcja Maciej Bernatt, Jakub Królikowski, Michał Ziółkowski; Warszawa 2013).

Reasumując, wbrew odmiennej ocenie Sądu I instancji, brak było podstaw, aby
przyznać ubezpieczonej prawo do przeliczenia emerytury przy zastosowaniu wspomnianego wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 listopada 2023r., gdyż art. 25a ust. 2 pkt 2 i ust.
2a ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie dotyczy osób,
które nabyły prawo do emerytury przed 1 czerwca 2021r.

Powyższej oceny nie zmienia przy tym fakt, iż ustawą z dnia 5 sierpnia 2025r. o
ustalaniu wysokości emerytur z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych ustalonych w latach 2009-2019 oraz rent rodzinnych po ubezpieczonych, którym ustalono emerytury w czerwcu w latach 2009-2019 (Dz. U. z 2025r. poz. 1169), która wejdzie w życie w dniu 1 stycznia 2026r., uregulowano sporną w sprawie kwestię sposobu ustalenia wysokości emerytury ubezpieczonej. Kontrola prawidłowości decyzji organu rentowego odbywa się bowiem przy uwzględnieniu stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie jej wydania.

Kierując się przedstawionymi motywami, Sąd Apelacyjny uznając apelację organu rentowego za zasadną, zmienił zaskarżony wyrok, na mocy art. 386 § 1 k.p.c. orzekając jak w sentencji.

/-/ SSA Antonina Grymel