Portal Orzeczeń Sądu Apelacyjnego w Katowicach

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 7 marca 2024r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. odmówił M. Z. przeliczenia wysokości emerytury w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 listopada 2023r. P 7/22, podnosząc, iż wyrok ten dotyczy wyłącznie emerytów, którzy zgłosili wniosek o ponowne ustalenie wysokości emerytury na podstawie art. 17 ustawy zmieniającej i którym wydano decyzję odmawiającą ponownego ustalenia emerytury na podstawie tego przepisu.

W odwołaniu od powyższej decyzji ubezpieczona domagała się jej zmiany
i przeliczenia świadczenia emerytalnego przy zastosowaniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 listopada 2023r., który dotyczy ”emerytur czerwcowych”, a ona należy do grupy osób objętych treścią tego wyroku.

Organ rentowy wniósł o oddalenie odwołania powołując się na okoliczności przytoczone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, jak też wskazując, że ubezpieczona uchybiła terminowi do złożenia skargi o wznowienie postępowania.

Sąd Okręgowy w Bielsku-Białej wyrokiem z dnia 4 lipca 2024r. zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że ustalił M. Z. wysokość emerytury w myśl art. 25a ust. 2 pkt 2 i ust. 2a ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 listopada 2023r.,
P 7/22) począwszy od dnia 14 lutego 2024r. oraz stwierdził, że organ rentowy nie ponosi odpowiedzialności za nieustalenie ostatniej przesłanki niezbędnej do wydania decyzji.

Z ustaleń Sądu Okręgowego wynika, że decyzją z 14 kwietnia 2014r. organ rentowy przyznał M. Z. prawo do emerytury od dnia 1 marca 2014r. Wypłata świadczenia została zawieszona z uwagi na kontunuowanie zatrudnienia. Jego wysokość ustalono na podstawie art. 53 i 26 ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z FUS.

Wnioskiem z dnia 20 czerwca 2014r. odwołująca wystąpiła do organu rentowego
o pojęcie wypłaty emerytury. Decyzją z dnia 6 sierpnia 2014r. organ rentowy ustalił wysokość i podjął wypłatę emerytury od dnia 20 czerwca 2014r.

Od powyższej decyzji ubezpieczona odwołała się do Sądu Okręgowego w Bielsku-Białej, który postanowieniem z dnia 15 października 2014r. w sprawie sygn. akt VI U 935/14 umorzył postępowanie.

Decyzją z dnia 26 kwietnia 2019r. organ rentowy przyznał M. Z. prawo do emerytury od dnia (...)., tj. od osiągnięcia wieku emerytalnego, zawieszając wypłatę dotychczasowego świadczenia z uwagi na zbieg świadczeń i fakt, że emerytura wypłacana dotychczas była świadczeniem mniej korzystnym.

Sąd I instancji podał także, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 15 listopada 2023r. (P 7/22) stwierdził, że art. 17 ustawy z dnia 24 czerwca 2021r. o zmianie ustawy
o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1621)
w związku z art. 25a ust. 2 pkt i ust. 2a ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach
i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie, w jakim pomija emerytury przyznane na wniosek zgłoszony przed 1 czerwca 2021r., jest niezgodny z art. 32 ust. 1 związku z art. 67 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

Wnioskiem z dnia 14 lutego 2024r. ubezpieczona domagała się ponownego obliczenia wysokości jej emerytury zgodnie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 listopada 2023r.

Zaskarżoną decyzją organ rentowy odmówił uwzględnienia powyższego wniosku,
z kolei w piśmie z dnia 3 czerwca 2024r. - wykonując zobowiązanie Sądu - wyliczył hipotetyczną wysokość emerytury ubezpieczonej mając na uwadze wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 listopada 2023r. za okres wsteczny obejmujący lata 2021-2024, która jest wyższa od emerytury pobieranej w latach 2021-2024.

W oparciu o powyższe ustalenia Sąd Okręgowy uznał odwołanie za uzasadnione, istoty sporu upatrując w zasadniczej kwestii, czy wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 listopada 2023r. (P 7/22), który odnosi się do problemu tzw. emerytur czerwcowych, może mieć zastosowanie w niniejszej sprawie i na jakiej podstawie.

Problem wynikał stąd, że zasady waloryzacji składek emerytalnych i kapitału początkowego (rocznej oraz kwartalnych) według obowiązującego wówczas art. 25 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych sprawiały, że osoby, które przechodziły na emeryturę w czerwcu, tuż po osiągnięciu wieku emerytalnego, miały ustaloną niższą emeryturę, niż gdyby przechodziły na nią w innym miesiącu.

Pierwszym krokiem podjętym przez ustawodawcę w kierunku zmiany mechanizmu waloryzacji ”emerytur czerwcowych” było doraźne rozwiązanie przyjęte w ustawie z dnia
14 maja 2020r. o zmianie niektórych ustaw w zakresie działań osłonowych w związku
z rozprzestrzenianiem się wirusa (...) - Dz. U. z 2020r. poz. 875, którą wprowadzono jednorazową regulację, a mianowicie w jej art. 53 postanowiono, że w przypadku ustalania w czerwcu 2020r. wysokości emerytury na podstawie ustawy emerytalnej, waloryzacji składek, o której mowa w art. 25a ustawy o emeryturach i rentach z FUS, dokonuje się w taki sam sposób jak przy ustalaniu wysokości emerytury w maju 2020r., jeżeli jest to korzystniejsze dla ubezpieczonego.

Ten sposób waloryzacji kwartalnej w przypadku ustalania wysokości emerytury w czerwcu został następnie wprowadzony do ustawy emerytalnej - ustawą z dnia 24 czerwca 2021r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1621), którą zmieniono art. 25a ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998r.
o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz dodano w tym artykule (m.in.) ust. 2a.

Zgodnie ze znowelizowanymi przepisami - w przypadku ustalenia wysokości emerytury w drugim kwartale danego roku - ostatniej kwartalnej waloryzacji składek dokonuje się za czwarty kwartał poprzedniego roku, z uwzględnieniem ust. 2a, który stanowi, że w przypadku ustalania wysokości emerytury w czerwcu danego roku waloryzacji składek dokonuje się w taki sam sposób jak przy ustalaniu wysokości emerytury w maju danego roku, jeżeli jest to korzystniejsze dla ubezpieczonego.

Jednakże w myśl art. 17 ustawy nowelizującej z 2021r. - nowe zasady ustalania wysokości tzw. emerytur czerwcowych mają zastosowanie do emerytur przyznanych na wniosek zgłoszony po 31 maja 2021r. Nie przewidziano natomiast regulacji, które dawałyby możliwość ustalenia na nowo wysokości emerytury (z uwzględnieniem zmian dotyczących sposobu waloryzacji składek emerytalnych oraz kapitału początkowego), osobom którym już obliczono wysokość emerytury w czerwcu w latach poprzednich (lata 2009-2019).

Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego w obrębie tzw. emerytów czerwcowych doszło wobec powyższego do nieuzasadnionego zróżnicowania, bowiem część osób (objęta ustawą nowelizującą z 2021r.) uzyskała możliwość przeliczenia wcześniej przyznanej emerytury
z uwzględnieniem korzystniejszego sposobu waloryzacji kwartalnej. Natomiast osobom, które przechodziły na emeryturę w czerwcu w latach 2009-2019, takiej możliwości odmówiono.

Z tych względów Trybunał Konstytucyjny w powołanym wyroku stwierdził, że art. 17 ustawy z dnia 24 czerwca 2021r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw w związku z art. 25 ust. 2 pkt 2 i ust. 2a ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie, w jakim pomija emerytury przyznane na wniosek zgłoszony przed 1 czerwca 2021r., jest niezgodny z art. 32 ust. 1 w związku z art. 67 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Wyrok został ogłoszony w Dzienniku Ustaw w dniu 16 listopada 2023r.

W ocenie Sądu I instancji należy zgodzić się z organem rentowym, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 15 listopada 2023r. jest tzw. wyrokiem o pominięciu prawodawczym. Sam Trybunał Konstytucyjny wskazał to w uzasadnieniu wyroku. Wyroki tego rodzaju nie wywierają skutku derogacyjnego i per se nie prowadzą do zmiany w systemie prawa.

Jednakże Trybunał Konstytucyjny podniósł, że takich zmian musi dokonać ustawodawca. Ponadto, stwierdził, że ponieważ stanowisko doktryny i orzecznictwa dotyczące bezpośrednich skutków tego rodzaju wyroków Trybunału w sferze stosowania prawa nie jest jednolite, może się okazać, że także stanowisko sądów orzekających w takich sprawach, jak sprawa zawisła przed pytającym sądem, będzie różne, w szczególności gdy chodzi o możliwość zastosowania - tylko w oparciu o wyrok Trybunału Konstytucyjnego - art. 25 a ust. 2 pkt 2 i ust. 2a ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (w brzmieniu nadanym ustawą nowelizującą z 2021r.) wobec szerszego kręgu adresatów niż określony expressis verbis w art. 17 ustawy nowelizującej z 2021r. i z tych powodów reakcja ustawodawcy jest pilnie potrzebna.

Sąd Okręgowy stwierdził także, że skutki wydania wyroku Trybunału Konstytucyjnego stwierdzającego niezgodność z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej przepisu z powodu pominięcia prawodawczego jest przedmiotem szerokiej dyskusji w doktrynie polskiego prawa konstytucyjnego. Podobnie w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego nie wypracowano jednolitego stanowiska w odniesieniu do następstw wyroków o pominięciu prawodawczym w procesie sądowego stosowania prawa. Analiza wyroków Trybunału Konstytucyjnego pozwala na wyodrębnienie trzech kategorii reakcji zalecanych sądom przez Trybunał Konstytucyjny, czy też rekomendacji Trybunału Konstytucyjnego w zakresie następstw wydania wyroku o pominięciu prawodawczym dla procesu stosowania prawa.

Polegają one:

1.  na stosowaniu przepisu w dotychczasowym brzmieniu,

2.  z uwzględnieniem derogacji niekonstytucyjnej treści normatywnej,

3.  w sposób urzeczywistniający nadrzędność Konstytucji i konstytucyjnych standardów ochrony praw jednostki.

Dla potrzeb niniejszej sprawy, w opinii Sądu, trzecia z podanych rekomendacji Trybunału Konstytucyjnego reakcji sądu na wyrok stwierdzający niezgodność przepisu
z Konstytucją z powodu pominięcia prawodawczego, najtrafniej zasługuje na zastosowanie.

Polega ona na poglądzie, że do momentu zmiany regulacji prawnej sąd winien stosować skutecznie zakwestionowane przepisy w sposób urzeczywistniający nadrzędność Konstytucji i konstytucyjnych standardów praw jednostki. Z jednej strony oznacza to, że publikacja wyroku Trybunału samoistnie nie wywołuje zmiany w zakresie obowiązywania niezgodnego z Konstytucją przepisu. Z drugiej zaś strony wyrok nie pozostaje obojętny dla procesu stosowania prawa. Trybunał, udzielając takiego zalecenia, optuje za tym, by sąd, uwzględniając jego rozstrzygnięcie, posłużył się środkami wykładniczymi, które niwelują lub ograniczają stan niekonstytucyjności. To zalecenie Trybunał adresuje do sądów wtedy, gdy stwierdza, że choć jego orzeczenie nie uchyla treści normatywnej, możliwe i konieczne jest stosowanie normy tak, by czynić zadość standardom konstytucyjnym (vide: wyroki Trybunału Konstytucyjnego: z dnia 18 października 2004r., P 8/04, oraz z dnia 12 lipca 2010r.,
P 4/1050).

Trybunał, odnosząc się do wątpliwości sądu pytającego w zakresie następstw wywoływanych przez ewentualne stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu, podkreślał,
że właśnie do zrekonstruowania prawnej podstawy rozstrzygnięcia w procesie stosowania prawa jest sąd rozpoznający sprawę. To na sądach orzekających po wyroku Trybunału Konstytucyjnego ciąży zobowiązanie, wywodzone z art. 8 Konstytucji, ”do rozstrzygania nasuwających się im wątpliwości interpretacyjnych i aplikacyjnych w taki sposób, aby umożliwić wierność. Trybunał Konstytucyjny, podzielając powyżej zarysowane stanowisko co do właściwej reakcji sądu, niejednokrotnie udzielał bardziej sprecyzowanych wskazówek interpretacyjnych w zakresie zastosowania środków wykładniczych, które niwelują lub ograniczają stan niekonstytucyjności. Do narzędzi tych należą m.in.:

1.  zmiana sposobu wykładni przepisu (wykładnia prokonstytucyjna),

2.  stosowanie rozumowania analogia legis albo, jeżeli ta jest niemożliwa, analogia iuris,

3.  uchylenie domniemania konstytucyjności ustawy.

Zdaniem Sądu Okręgowego, na szczególną uwagę w zakresie wskazówek interpretacyjnych udzielanych sądom zasługuje wzmiankowany już wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 maja 2004r. (SK 38/03), według którego - zgodnie z ogólną zasadą wykładni i stosowania prawa w sposób zapewniający urzeczywistnienie gwarancji konstytucyjnych, właściwa wykładnia systemowa powinna prowadzić do wyboru takiej metody, która zapobiegnie naruszeniom konstytucyjnych praw jednostki.

W kontekście stwierdzenia niekonstytucyjności z powodu pominięcia prawodawczego realizacja gwarancji konstytucyjnych powinna przejawiać się w rezygnacji z tego zakresu stosowania przepisu, który naruszałby prawa pokrzywdzonego. Sąd winien wybrać środek proceduralny pozwalający na osiągnięcie efektu najbliższego nakazowi wykładni i stosowania prawa w zgodzie z Konstytucją. Trybunał, na gruncie przedmiotowej sprawy, wskazał na instrumentarium procesowe, którym mogą posłużyć się sądy, by dochować standardów konstytucyjnych.

Nadto, Sąd I instancji zaznaczył, że orzecznictwo sądów powszechnych i Sądu Najwyższego w omawianej kwestii skutków pominięć prawodawczych, podobnie jak orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego, opracowało kilka form reakcji sądów orzekających w sprawach cywilnych, którymi są:

1.  zastosowanie przepisu prawnego z uwzględnieniem istnienia pominięcia prawodawczego,

2.  wypełnienie luki prawnej w drodze wykładni ustawy przez analogię (analogia legis),

3.  wykładnia ustawy w zgodzie z Konstytucją,

4.  zastosowanie przepisu prawnego z uwzględnieniem uzupełnienia pominiętej treści normatywnej przez orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego.

Odnosząc powyższe uwagi na grunt niniejszej sprawy, Sąd I instancji zauważył, że ustawodawca do tej pory nie wykonał powyższego wyroku Trybunału Konstytucyjnego, utrzymując w ten sposób niezgodny z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej stan pominięcia prawodawczego w zakresie w jakim orzekł Trybunał Konstytucyjny.

To przedłużające się zaniechanie ustawodawcze oznacza w praktyce stosowania prawa konieczność podjęcia takich działań w zakresie wykładni i stosowania prawa, które w realiach niniejszej sprawy będą prowadziły do osiągnięcia w możliwie jak najwyższym stopniu stanu zgodności z obowiązującym prawem, ukształtowanym według hierarchii jego źródeł, a więc
z Konstytucją jako aktem nadrzędnym.

Rolą sądów powszechnych w przypadku ignorowania orzeczeń sądu konstytucyjnego przez ustawodawcę jest wykorzystanie wszelkich istniejących w systemie prawnym instytucji prawa materialnego i procesowego, by przywrócić stan zgodności z Konstytucją bez oglądania się na działania prawodawcy. Do stosowania takich zabiegów sądy krajowe są od dawna zobligowane w sprawach unijnych (w szczególności zob. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 10 lutego 2006r., III CSK 112/05, OSNC 2007 nr 5, poz. 73; z dnia 4 stycznia 2008r.,
I UK 182/07, OSNP 2009, nr 3-4, poz. 49; uchwała Sądu Najwyższego z dnia 15 stycznia 2013r., III SZP 1/12, OSNP 2013 nr 17-18, poz. 216), więc różnego rodzaju nieszablonowe wykorzystanie istniejących w systemie prawnym możliwości nie jest niczym nowym ani niezgodnym z rolą sądów w demokratycznym państwie prawnym.

Sąd podkreślił, iż wnioskodawczyni domagała się ponownego obliczenia wysokości świadczenia emerytalnego przy uwzględnieniu treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 listopada 2023r. Tymczasem organ rentowy odmówił jej prawa do ponownego ustalenia wysokości emerytury. Podstawa prawna zaskarżonej decyzji nie wiąże jednak sądu przy rozpoznawaniu odwołania, podobnie jak nie jest wiążąca taka podstawa wskazywana przez ubezpieczonych. Sąd rozstrzyga bowiem o ich żądaniu biorąc pod uwagę wszelkie wchodzące w rachubę regulacje prawne, w związku z czym jest w pełni uprawniony do rozstrzygnięcia o żądaniu ubezpieczonej, przy czym winien mieć na względzie wyłącznie cytowane rozstrzygnięcie Trybunału Konstytucyjnego, gdyż tego dotyczył wniosek ubezpieczonej.

Sąd Okręgowy zwrócił również uwagę, że w przypadku niewykonywania przez ustawodawcę wyroku Trybunału Konstytucyjnego działającego jako sąd ustanowiony zgodnie z ustawą, niezależny i niezawisły, podstawę prawną wzruszenia przez organ rentowy na korzyść ubezpieczonego prawomocnej decyzji ustalającej wysokość świadczenia stanowi art. 114 ust. 1 pkt 1 wspomnianej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, gdy nie jest możliwe uchylenie decyzji organu rentowego z przyczyny określonej w art. 145a k.p.a. z powodu upływu terminu, o którym mowa w art. 146 k.p.a. Nową okolicznością istniejącą przed wydaniem wzruszanej decyzji organu rentowego
jest nieuwzględnienie przez organ rentowy obowiązującego standardu konstytucyjnego potwierdzone późniejszym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego w składzie zgodnym
z przepisami prawa (vide: postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 29 października 2020r., III UZP 4/20, OSNP 2021/6/71).

Tym samym, w ocenie Sądu możliwe było zweryfikowanie na podstawie art. 114
ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej wcześniejszego ustalenia wysokości emerytury
z uwzględnieniem treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 listopada 2023r.

Przepis art. 17 ustawy nowelizującej z 2021r. stanowi, że nowe zasady ustalania wysokości tzw. emerytur czerwcowych mają zastosowanie do emerytur przyznanych na wniosek zgłoszony po 31 maja 2021r. lub przyznanych na podstawie art. 24a ustawy
o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Powyższym przepisem ustawodawca wyróżnił m.in. grupę osób, którym emerytury przyznano na wniosek zgłoszony po 31 maja 2021r., w jego ust. 2 stanowiąc, że w przypadku poprzedzającego wejście w życie tej ustawy przyznania emerytury, następuje ponowne przeliczenie świadczenia z uwzględnieniem nowego mechanizmu waloryzacji kwartalnej. Tymczasem w takiej samej sytuacji jak osoby, którym przyznano emeryturę na wniosek zgłoszony po 31 maja 2021r., są także osoby, którym przyznano emeryturę na takich samych zasadach w latach wcześniejszych 2009-2019.

Trybunał Konstytucyjny stwierdził, w obrębie wyróżnionej wyżej grupy podmiotów - wskutek postanowienia wyrażonego w art. 17 ust. 1 i 2 ustawy nowelizującej z 2021r. - doszło do zróżnicowania: część osób uzyskała możliwość przeliczenia wcześniej przyznanej emerytury z uwzględnieniem nowego korzystniejszego sposobu waloryzacji kwartalnej, natomiast części osób takiej możliwości odmówiono. Ustawodawca, obejmując
zakresem normowania analizowanej regulacji tylko emerytury przyznane na wniosek zgłoszony po 31 maja 2021r., zróżnicował w sposób konstytucyjnie nieuzasadniony ”emerytów czerwcowych”, wobec których zastosowano mechanizm waloryzacji kwartalnej obowiązujący przed wejściem w życie ustawy nowelizującej z 2021r., wobec czego Sąd Okręgowy uznał za właściwe aby zastosować wyrok Trybunału Konstytucyjnego stwierdzający niezgodność konstytucją w zakresie pominięcia prawodawczego w sposób urzeczywistniający nadrzędność Konstytucji i zgodnie ze standardem konstytucyjnym wynikającym z art. 32 ust. 1 Konstytucji.

Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku z 15 listopada 2023r. stwierdził, że dotyczy on wskazanego w jego sentencji pominięcia wynikającego z art. 17 ustawy nowelizującej z 2021r. w związku z art. 25 ust. 2 pkt 2 i ust. 2a ustawy o emeryturach
i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych i odnoszącego się do ”emerytur czerwcowych” przyznanych na wniosek zgłoszony przed 1 czerwca 2021r., czyli adresowany jest do wszystkich osób, które znalazły się w analogicznej sytuacji, jak ”emeryci czerwcowi”
i nie mogły na podstawie tych przepisów skorzystać z możliwości przeliczenia przyznanego im wcześniej na mniej korzystnych zasadach świadczenia.

W ocenie Sądu I instancji, wnioskodawczyni nie może bowiem znaleźć się w gorszej sytuacji niż osoby, które na mocy art. 17 ustawy nowelizującej z 2021r. uzyskały możliwość przeliczenia wcześniej przyznanej emerytury z uwzględnieniem nowego korzystniejszego sposobu waloryzacji kwartalnej, w związku z czym - wykorzystując narzędzie, jakim jest wypełnienie luki prawnej w drodze wykładni ustawy przez analogię (analogia legis) - Sąd
ten przyjął, że wnioskodawczyni należało przyznać prawo do przeliczenia wysokości emerytury w związku z art. 24a ust. 2 pkt 2 i ust. 2a ustawy o emeryturach i rentach
z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych od dnia publikacji wspomnianego wyroku Trybunału Konstytucyjnego, tj. od 16 listopada 2023r., gdyż stan niezgodności z Konstytucją istniał od dnia uchwalenia normy prawnej (pominięcia prawodawczego) niezgodnej z Konstytucją.
Z chwilą publikacji wyroku Trybunału Konstytucyjnego doszło do obalenia domniemania konstytucyjnego normy prawnej podanej w jego sentencji, co zdaniem Sądu powoduje, że regulacja uznana przez Trybunał Konstytucyjny za obarczoną wadą z powodu pominięcia ustawodawczego, traci moc obowiązującą, w rezultacie czego sądy winny uczynić wszystko co leży w ich zakresie, by przywrócić stan zgodny z Konstytucją, co mając na uwadze Sąd Okręgowy na mocy art. 477 ¹⁴ § 2 k.p.c. w związku z art. 25a ust. 2 pkt 2 i ust. 2a ustawy
o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych zmienił zaskarżoną decyzję przyznając ubezpieczonej prawo do przeliczenia świadczenia od daty złożenia wniosku
(art. 129 ust. 1).

Apelację od przedstawionego rozstrzygnięcia wywiódł organ rentowy, zaskarżając wyrok w całości.

Powołując się na zarzut:

1)  naruszenia przepisów prawa materialnego, tj.: art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych poprzez jego błędną wykładnię skutkującą ustaleniem, że istnieją podstawy do ponownego ustalenia wysokości emerytury odwołującej, a polegającą na przyjęciu, że w niniejszej sprawie ”nową okolicznością istniejącą przed wydaniem wzruszanej decyzji organu rentowego jest nieuwzględnieniem przez organ rentowy obowiązującego standardu konstytucyjnego potwierdzone późniejszym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego
w składzie zgodnym z przepisami prawa”, podczas gdy orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego nie jest nową okolicznością w rozumieniu powołanego przepisu,

2)  naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 233 k.p.c. poprzez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów, co doprowadziło do sprzeczności istotnych ustaleń Sądu z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego polegającej na przyjęciu, że w sprawie ujawniono nowe okoliczności w rozumieniu art. 114 ust. 1 pkt 1, które mają wpływ na prawo do świadczeń lub ich wysokość, podczas gdy wyrok Trybunału Konstytucyjnego nie może być uznany za nową okoliczność w rozumieniu art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

- skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez oddalenie odwołania.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:

Apelacja organu rentowego zasłużyła na uwzględnienie.

Podejmując rozważania przypomnieć należy, że pominięcie prawodawcze to unormowanie niepełne, a więc takie, które z punktu widzenia norm konstytucyjnych cechuje zbyt wąski zakres zastosowania, bądź też, które z uwagi na przedmiot oraz cel regulacji, pomija treści dla niej istotne. Pominięcie prawodawcze uznaje się za szczególnego rodzaju zaniechania ustawodawcy. Wyroki w sprawach pominięć prawodawczych, wywołują wiele wątpliwości w aspekcie ich skutków prawnych. Zarówno w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego, jak i w literaturze przedmiotu przeważa stanowisko, iż orzeczenia takie wywołują jedynie skutek ustalający/zobowiązujący, a nie derogujący. Innymi słowy, wyrok stwierdzający niekonstytucyjność pominięcia prawodawczego nie skutkuje uchyleniem niekonstytucyjnego przepisu, lecz jedynie zobowiązuje ustawodawcę (prawodawcę) do uchwalenia odpowiedniej nowelizacji, usuwającej niekonstytucyjną lukę prawną. Mimo orzeczenia o niezgodności przedmiotu kontroli z wzorcem kontroli ze względu na brak pewnych treści w kontrolowanym przepisie, kontrolowany przepis nie traci mocy obowiązującej ani w części ani w całości. Skutkiem takiego rozstrzygnięcia jest obalenie domniemania konstytucyjności normy wyrażonej w kontrolowanym przepisie prawa oraz nałożenie na organy tworzące prawo i stosujące prawo obowiązek podjęcia działań mających na celu przywrócenie stanu koherencji wewnątrz systemowej (obowiązek odpowiedniego uzupełnienia regulacji). W odniesieniu do prawodawcy sygnalizacja ta ma szczególnie mocny wydźwięk, bowiem nakłada na organy prawodawcze (najczęściej legislatywę) obowiązek podjęcia działań zmierzających do eliminacji niekonstytucyjnej luki prawnej - szerzej: Bosek L., Zaniechanie prawodawcze jako przedmiot kontroli sądowej (analiza porównawcza), ZOiS BTK, Warszawa 2003; Dudek D., Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej a zaniechanie ustawodawcze, [w:] Sześć lat Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Doświadczenia i inspiracje, red. Garlicki L., Szmyt A., Warszawa 2003; Gonera K., Łętowska E., Wieloaspektowość następstw stwierdzania niekonstytucyjności, Państwo i Prawo z. 5/2008).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego zwrócono uwagę, że wyrok zakresowy charakteryzuje się tym, że kwestionuje się w nim zgodność z Konstytucją określonego przepisu nie w całości, ale tylko w określonej części, co w pozostałej części pozwala utrzymać ich moc obowiązującą (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 29 kwietnia 2010r., IV CO 37/09). Niektóre wyroki formalnie zakresowe przybierają postać tzw. wyroków interpretacyjnych albo prawotwórczych. W pierwszym wypadku Trybunał Konstytucyjny kwestionuje zgodność z Konstytucją określonej wykładni kwestionowanego przepisu, a w drugim brak określonej regulacji prawnej.

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 listopada 2023r. (P 7/22), jest tzw. wyrokiem prawotwórczym; nie stwierdził niezgodności z Konstytucją art. 25a ust. 2 pkt 2
i ust. 2a ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity: Dz. U. z 2024r. poz. 1631), a w konsekwencji nie spowodował utraty mocy obowiązującej tego przepisu. W ocenie Trybunału Konstytucyjnego, niezgodny
z Konstytucją jest brak stosownej regulacji prawnej w tym zakresie.

Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 17 grudnia 2009r. (III PZP 2/09), przyjął, że orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego, stwierdzające w sentencji niezgodność z Konstytucją określonej wykładni aktu normatywnego, które nie powoduje utraty mocy obowiązującej przepisu, nie stanowi podstawy do wznowienia postępowania przewidzianej w art. 401 ¹ k.p.c. Uchwała ta, której została nadana moc zasady
prawnej, wprost dotycząca tzw. wyroków interpretacyjnych, powinna być - zdaniem
Sądu Najwyższego - odniesiona również do tzw. wyroków prawotwórczych, a więc stwierdzających niezgodność z Konstytucją ”pominięć ustawodawczych”. Takie bowiem wyroki nie powodują utraty mocy obowiązującej zakwestionowanych przepisów, ale sprawiają jedynie, że ustawodawca powinien dokonać stosownej ich nowelizacji.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, powyższe rozważania pozwalają przyjąć, że wyrok zakresowy o pominięciu prawodawczym wywołuje jedynie skutek zobowiązujący. Wyrok ten wywołuje dwie zasadnicze konsekwencje w procesie stosowania prawa przez sądy. Po pierwsze, do momentu odpowiedniej interwencji ustawodawcy, która skutkowałaby uzupełnieniem uprzednio pominiętej treści normatywnej, sądy są zobowiązane do stosowania normy prawnej w takim zakresie, w jakim funkcjonuje ona w systemie prawnym, a więc
z uwzględnieniem istnienia pominięcia prawodawczego. Po drugie, przedmiotowe orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego wywołują jedynie skutki pro futuro i nie mogą stanowić podstawy do kwestionowania zapadłych wcześniej rozstrzygnięć w drodze wznowienia postępowania.

Na uwagę zasługuje jednocześnie wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 lutego 2009r. (II UK 320/08), będący następstwem wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 października 2007r. (P 10/07), zgodnie z którym art. 29 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie, w jakim nie przyznaje prawa do emerytury w obniżonym wieku emerytalnym mężczyźnie, który - odpowiednio jak kobieta, która nabywa to prawo po osiągnięciu wieku 55 lat i co najmniej 30-letniego okresu składkowego
i nieskładkowego - osiągnął wiek 60 lat i co najmniej 35-letni okres składkowy i nieskładkowy, jest niezgodny z art. 32 i art. 33 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego ma charakter zakresowy, co oznacza, że Trybunał nie orzekł
o niekonstytucyjności tego, co w art. 29 ust. 1 cytowanej ustawy, zostało przez ustawodawcę uregulowane. Stwierdził niezgodność z Konstytucją treści normatywnej, której w przepisie brakuje. ”Zwyczajnym” skutkiem stwierdzenia przez Trybunału Konstytucyjnego niekonstytucyjności jest utrata mocy obowiązującej zakwestionowanej regulacji. W sprawie treść, która została w przepisie pominięta, nie może utracić mocy obowiązującej, ponieważ w ogóle nie posiada takiej mocy, skoro ustawodawca wyłączył ją z przepisu. Orzeczeniu stwierdzającemu niekonstytucyjność przepisu w zakresie, w jakim pomija on określoną treść normatywną, można przypisać tylko i wyłącznie skutek ustalający niekonstytucyjność pominięcia i zobowiązujący prawodawcę do stosownej zmiany tego przepisu, niezbędnej dla realizacji norm konstytucyjnych. Przyjęcie poglądu, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego wywołuje skutek ”rozporządzający” (uzupełnia przepis o elementy brakujące), wyraźnie wykracza poza konstytucyjne kompetencje Trybunału Konstytucyjnego (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 25 czerwca 2002r., K 45/01). Dlatego też skutkiem stwierdzenia niekonstytucyjności art. 29 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie, w jakim nie przyznaje prawa do nabycia emerytury
w obniżonym wieku emerytalnym przez mężczyznę, który osiągnął wiek 60 lat i - jak kobieta, która osiągnęła wiek 55 lat - ma długoletni staż ubezpieczeniowy, jest zobowiązanie ustawodawcy do dokonania stosownej zmiany w tym przepisie tej ustawy. Odroczenie terminu utraty mocy obowiązującej przepisu oznacza także, że do tego momentu stan prawny nie ulega zmianie, a więc zachowuje swoją moc obowiązującą dotychczasowa regulacja
z powyższego przepisu. Wyrok określa więc w odniesieniu do stanu normatywnego skutki na przyszłość i nie może być podstawą do kwestionowania wcześniej zapadłych rozstrzygnięć. Sąd Najwyższy w omawianym orzeczeniu wskazał na ugruntowane stanowisko, zgodnie
z którym akt normatywny uznany przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją nie powinien być stosowany przez sąd w odniesieniu do stanów faktycznych sprzed ogłoszenia orzeczenia Trybunału.

Podobne stanowisko Sąd Najwyższy wyraził, orzekając w związku z wydaniem przez Trybunał Konstytucyjny wyroku dotyczącego pominięcia prawa pracownika znajdującego się pod ochroną przewidzianą przez przepisy ustawy o związkach zawodowych do żądania przywrócenia do pracy na poprzednich warunkach w razie wypowiedzenia umowy o pracę zawartej na czas określony z naruszeniem przepisów o tej ochronie (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 stycznia 2012r., II PK 82/11).

Sąd Apelacyjny ma przy tym na uwadze, że w doktrynie prawa wyrażony został pogląd o rozporządzającym - prawotwórczym charakterze niektórych orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego w sprawach pominięć prawodawczych (Radziewicz P., Glosa do postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 29 kwietnia 2010r., IV CO 37/09), Przegląd Sejmowy nr 2/2011). Rozporządzający prawotwórczy skutek oznacza, że na mocy wyroku Trybunału Konstytucyjnego dochodzi do rozszerzenia zakresu obowiązywania i stosowania przepisu na sferę stwierdzonego w nim pominięcia. Inaczej rzecz ujmując, wyrok Trybunału Konstytucyjnego uzupełnia niekonstytucyjną lukę prawną w przepisie. Wyrok o skutku derogującym ma charakter rozporządzający w tym sensie, że na jego mocy dochodzi
do istotnej zmiany w systemie prawa. Derogowana jest niekonstytucyjna norma charakteryzująca się wadą konstytucyjną w postaci pominięcia ustawodawczego. Jednak taki rozporządzający efekt mieści się w ramach roli Trybunału Konstytucyjnego postrzeganego jako negatywny ustawodawca i nie budzi żadnych wątpliwości z perspektywy legitymacji sądu konstytucyjnego. Wyrok o skutku rozporządzająco-prawotwórczym jest natomiast co najmniej kontrowersyjny z punktu widzenia granic kognicji Trybunału Konstytucyjnego. Z tego względu w praktyce Trybunału Konstytucyjnego nie przyznaje orzeczeniom w sprawach pominięć prawodawczych skutku rozporządzającego-prawotwórczego (Kustra Aleksandra, Wznowienie postępowania w następstwie stwierdzenia niekonstytucyjności pominięcia prawodawczego, [w:] Skutki Wyroków Trybunału Konstytucyjnego w sferze stosowania prawa, redakcja Maciej Bernatt, Jakub Królikowski, Michał Ziółkowski; Warszawa 2013).

Reasumując, wbrew odmiennemu stanowisku Sądu I instancji, brak było podstaw, aby przyznać ubezpieczonej prawo do przeliczenia emerytury przy zastosowaniu wspomnianego wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 listopada 2023r., gdyż art. 25a ust. 2 pkt 2
i ust. 2a ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie dotyczy osób, które nabyły prawo do emerytury przed 1 czerwca 2021r.

Powyższej oceny nie zmienia przy tym fakt, iż ustawą z dnia 5 sierpnia 2025r. o ustalaniu wysokości emerytur z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych ustalonych w latach 2009-2019 oraz rent rodzinnych po ubezpieczonych, którym ustalono emerytury w czerwcu
w latach 2009-2019 (Dz. U. z 2025r. poz. 1169), która wejdzie w życie w dniu 1 stycznia 2026r., uregulowano sporną w sprawie kwestię sposobu ustalenia wysokości emerytury ubezpieczonej. Kontrola prawidłowość decyzji organu rentowego odbywa się bowiem przy uwzględnieniu stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie jej wydania.

Kierując się przedstawionymi motywami, Sąd Apelacyjny uznając apelację organu rentowego za zasadną, zmienił zaskarżony wyrok, na mocy art. 386 § 1 k.p.c. orzekając jak
w sentencji.

/-/ SSA Antonina Grymel