Portal Orzeczeń Sądu Apelacyjnego w Katowicach

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 9 października 2024r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział
w Z. odmówił B. D. ponownego ustalenia wysokości emerytury, podnosząc, iż powołany wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 6 czerwca 2024r. nie jest przesłanką
do uchylenia lub zmiany decyzji, wskazaną w art. 114 ustawy z dnia 17 grudnia 1998r.
o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

W odwołaniu od powyższej decyzji ubezpieczona zarzuciła, iż decyzja jest dla niej krzywdząca, zaś wysokość świadczenia nie ułatwia jej bezpiecznego życia.

Organ rentowy wniósł o oddalenie odwołania powołując się na okoliczności przytoczone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Sąd Okręgowy w Katowicach wyrokiem z dnia 15 kwietnia 2015r oddalił odwołanie
oraz odstąpił od obciążania ubezpieczonej kosztami zastępstwa procesowego organu
rentowego.

Z ustaleń Sądu Okręgowego wynika, że ubezpieczona urodziła się (...) Prawomocną decyzją z 11 marca 2004r. na mocy art. 29 w związku z art. 46 ustawy z dnia
17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych począwszy od 5 lutego 2004.r. przyznano jej prawo do wcześniejszej emerytury, bowiem ukończyła 55 lat i legitymowała się 30-letnim okresem składkowym i nieskładkowym. Wypłata świadczenia została zawieszona z uwagi na kontynuowanie zatrudnienia.

Odwołująca ukończyła powszechny wiek emerytalny - 60 rok życia (...)
O przyznanie emerytury z tego tytułu wystąpiła jednak dopiero 4 listopada 2015r. Prawomocną decyzją z 15 grudnia 2015r. organ rentowy przyznał jej to świadczenie od 1 listopada 2015r. Jego wysokość została obliczona zgodnie z art. 26 cytowanej ustawy. Z mocy art. 25 ust. 1b tej samej ustawy podstawę obliczenia świadczenia pomniejszono o sumę kwot pobranych emerytur w obniżonym wieku w wysokości przed odliczeniem zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych i składki na ubezpieczenie zdrowotne. Mimo tego emerytura z wieku powszechnego była wyższa niż emerytura wcześniejsza - wynosiła bowiem 1.865, 28 zł, a po ponownym ustaleniu na dzień 11 maja 2018r. - 1.902,89 zł, natomiast emerytura wcześniejsza - 1.736,78 zł. Wysokość emerytury z powszechnego wieku na 1 listopada 2015r., po pomniejszeniu o sumę kwot pobranych emerytur od 5 lutego 2004r. do 31 stycznia 2009r. wynosiłaby 2.585,17 zł, a po waloryzacjach, od 1 marca 2025r. - 4.324,37 zł.

Wobec wydania 4 czerwca 2024r. wyroku Trybunału Konstytucyjnego (SK 140/20),
dnia 11 września 2024r. ubezpieczona wniosła o ponowne przeliczenie jej emerytury
z wieku powszechnego oraz obliczenie świadczenia bez zastosowania art. 25 ust. 1b
ustawy emerytalnej, tj. przeliczenia emerytury bez dokonywania potrącenia sumy kwot pobranych emerytur zakwestionowanego przez Trybunał Konstytucyjny oraz o przyznanie wyrównania na podstawie art. 133 tej ustawy. W następstwie tego organ rentowy wydał zaskarżoną decyzję.

W oparciu o powyższe ustalenia Sąd I instancji uznał, że odwołanie nie zasługuje na uwzględnienie, na wstępie wskazując na oczywistą okoliczność, iż podstawa prawna wydania zaskarżonej decyzji nie wiąże sądu przy rozpoznawaniu odwołania od niej, podobnie jak nie jest wiążąca taka podstawa wskazywana przez ubezpieczoną. Sąd rozstrzyga bowiem o jej żądaniu biorąc pod uwagę wszelkie wchodzące w rachubę regulacje prawne.

Wniosek ubezpieczonej z 11 września 2024r. obejmował przeliczenie świadczenia bez zastosowania uznanego za niekonstytucyjny przepisu art. 25 ust. 1b ustawy o emeryturach
i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w sprawie zakończonej prawomocną decyzją. Został złożony po wydaniu przez Trybunał Konstytucyjny wyroku z 4 czerwca 2024r. (SK 140/20), którego treść wraz z uzasadnieniem Sąd wziął pod uwagę przy rozpoznaniu odwołania. Przepis ten stanowił już przedmiot kontroli w postępowaniu przed Trybunałem, w sprawie zakończonej wyrokiem z 6 marca 2019r. (P 20/16), który jednak odnosił się jedynie do kobiet urodzonych w 1953r.

Sąd Okręgowy zaznaczył, że z tej przyczyny był zobowiązany do rozważenia, czy w przypadku ubezpieczonej zostały spełnione przesłanki z art. 114 ust. 1 powołanej ustawy przewidującego swoiste wznowienie postępowania pozwalające na ponowne ustalenie wysokości świadczenia w oparciu o mniej rygorystyczne przesłanki niż określone w k.p.a., również w przypadku stwierdzenia niekonstytucyjności przepisu, na podstawie którego świadczenie było dotychczas ustalone w nieprawidłowej wysokości. Oparcie decyzji na niezgodnej w Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej normie prawnej należy bowiem kwalifikować jako błąd organu rentowego, będący podstawą przeliczenia świadczenia na podstawie art. 114 ust. 1 pkt 6 ustawy emerytalnej (wyroki Sądu Najwyższego: z 25 lutego 2008r., I UK 249/07; z 22 lutego 2010r., I UK 247/09; z 9 grudnia 2015r., I UK 533/14 i z 4 października 2018r., III UK 153/17; wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z 25 czerwca 2020r., III AUa 777/19).

W ocenie Sądu, poza sporem pozostawał fakt przyznania ubezpieczonej prawomocną decyzją z 11 marca 2004r. prawa do wcześniejszej emerytury na mocy art. 29 w związku z art. 46 ustawy emerytalnej począwszy od 5 lutego 2004r., a więc przed 1 stycznia 2013r. Wówczas wysokość emerytury z wieku powszechnego, o której mowa w art. 24 ustawy emerytalnej obliczano bez dokonywania jakichkolwiek potrąceń. Zostały one wprowadzone ustawą z dnia 11 maja 2012r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2012r. poz. 637), którą ogłoszono 6 czerwca 2012r. Z mocy art. 1 pkt 6b ustawy nowelizacyjnej w art. 25 ustawy emerytalnej dodano ust. 1b, zgodnie z którym jeżeli ubezpieczony pobrał emeryturę na podstawie przepisów art. 26b, 46, 50, 50a, 50e, 184 lub art. 88 ustawy z dnia 26 stycznia 1982r. - Karta Nauczyciela (Dz. U. z 2006r. nr 97, poz. 674, z późn. zm.), podstawę obliczenia emerytury, o której mowa w art. 24, ustaloną zgodnie z ust. 1, pomniejsza się o kwotę stanowiącą sumę kwot pobranych emerytur w wysokości przed odliczeniem zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych i składki na ubezpieczenie zdrowotne. Na podstawie art. 22 ustawy nowelizacyjnej weszła ona w życie z dniem 1 stycznia 2013r.

Nie budzi wątpliwości fakt, iż wydając ostateczną decyzję z 15 grudnia 2015r. przyznającą ubezpieczonej począwszy od 1 listopada 2015r. prawo do emerytury z wieku powszechnego, organ rentowy obliczył jej wysokość na podstawie powołanego wyżej art. 25 ust. 1b tej ustawy, który obowiązywał od 1 stycznia 2013r. Tymczasem ubezpieczona już 5 lutego 2009r. osiągnęła powszechny wiek emerytalny dla kobiet przewidziany art. 24 ust. 1 ustawy emerytalnej i wynoszący niezmiennie w jej przypadku 60 lat.

Po uprawomocnieniu się tej decyzji Trybunał Konstytucyjny wydał cytowany wyżej wyrok z 4 czerwca 2024r. (SK 140/20). W jego motywach wskazano, że skutkami wprowadzenia art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej pokrzywdzone zostały osoby, które skorzystały z prawa do jednego ze świadczeń wymienionych enumeratywnie przed jego ogłoszeniem w Dzienniku Ustaw 6 czerwca 2012r. i jednocześnie nie uzyskały prawa do emerytury z wieku powszechnego przed 1 stycznia 2013r. Jednakże jak wskazano powyższej - ubezpieczona uzyskała prawo do tej emerytury przed 1 stycznia 2013r. na podstawie art. 100 ust. 1 ustawy emerytalnej z chwilą spełnienia przez nią wszystkich warunków do jego nabycia tj. w dniu osiągnięcia 60 lat 5 lutego 2009r., więc ów wyrok Trybunału Konstytucyjnego nie ma do niej zastosowania. Bez znaczenia w tej sytuacji pozostaje, iż z uwagi na późniejsze złożenie przez nią wniosku o to świadczenie - 4 listopada 2015r. zostało ono jej przyznane na podstawie art. 129 ust. 1 tej ustawy dopiero od 1 listopada 2015r.

Zdaniem Sądu I instancji, w przypadku ubezpieczonej nie doszło do złamania zasady zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa. Ubezpieczona miała możliwość skorzystania z emerytury z wieku powszechnego od momentu osiągnięcia 60 lat życia 5 lutego 2009r. przez niemal 4 lata przed wejściem w życie 1 stycznia 2013r. zakwestionowanego przez Trybunał Konstytucyjny art. 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Co istotne - treść tej regulacji była znana od momentu ogłoszenia jej w Dzienniku Ustaw 6 czerwca 2012r. Było więc ponad półroczne vacatio legis pozwalające wszystkim osobom będącym w takiej sytuacji, jak ubezpieczona, które nabyły już prawo do emerytury z wieku powszechnego, wystąpić o jej przyznanie, czego ubezpieczona zaniechała. Gdyby to uczyniła, to nie dotyczyłyby jej zasady wprowadzone od 1 stycznia 2013r. i nie doszłoby do pomniejszenia zgromadzonego kapitału o pobrane świadczenia.

Sąd zwrócił przy tym uwagę, że oczywistym jest, że zgodnie z zasadą ignorantia iuris nocet (nieznajomość prawa szkodzi) żadnego znaczenia nie ma, czy ubezpieczona wiedziała o zmieniających się w tym zakresie przepisach. Miała bowiem możliwość zapoznania się z nowymi zasadami obliczania tego świadczenia. Ta okoliczność przesądza o tym, że nie doszło do naruszenia wobec niej unormowanej w art. 2 Konstytucji zasady zaufania do państwa
i stanowionego przez nie prawa, którą Trybunał opisał w powołanych rozstrzygnięciach. Ubezpieczonej pozostawał wybór: skorzystanie z emerytury z wieku powszechnego przed 1 stycznia 2013r. bez potrącania jej o sumę kwot pobranych emerytur lub dalsza praca i wystąpienie o to świadczenie dopiero po tej dacie przy akceptacji owego potrącenia.
Fakt posiadania tego wyboru nie pozwala przyjąć, że ustawodawca popełnił błąd w odniesieniu do niej.

Niezależnie od powyższego Sąd Okręgowy stwierdził, że rację ma organ rentowy wskazując, iż powołany wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024r. nie został dotychczas opublikowany. W myśl stosowanego a contrario art. 190 ust. 3 Konstytucji nie wszedł on zatem w życie z uwagi na poważne wątpliwości co do jego ważności w kontekście składu, w jakim został wydany. Jak opisano wyżej okoliczność ta nie ma jednak w przypadku ubezpieczonej żadnego znaczenia. Sąd powszechny ma bowiem możliwość samodzielnego dokonania oceny zgodności przepisów ustawowych z Konstytucją na użytek rozpoznawanej sprawy. Nie zastępuje wówczas Trybunału Konstytucyjnego, lecz odmawia zastosowania przepisów, które są niezgodne z przepisami Konstytucji (tak wyroki Sądu Najwyższego:
z 7 kwietnia 1998r., I PKN 90/98; z 19 kwietnia 2000r., II CKN 272/00; z 29 sierpnia 2001r., III RN 189/00; z 4 lipca 2001r., III ZP 12/01 oraz uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego Sądu Najwyższego z 26 września 2000r., III CKN 1089/00). Ta niezgodność nie występuje tymczasem w przypadku ubezpieczonej.

Do wydania przez organ rentowy ostatecznej decyzji z 15 grudnia 2015r. doszło na podstawie art. 25 ust. 1b tej ustawy, który omawianymi wyrokami z 4 czerwca 2024r., a wcześniej z 19 marca 2019r. Trybunał Konstytucyjny uznał za niezgodny z Konstytucją. Jednakże sytuacja faktyczna i prawna ubezpieczonej była całkiem odmienna niż omawiana przez Trybunał w powołanych orzeczeniach, skoro prawo do emerytury w wieku powszechnym nabyła przed 1 stycznia 2013r., a rzeczone rozstrzygnięcia i przedstawiona w nich argumentacja odnoszą się wyłącznie do ubezpieczonych, którzy prawo to nabyli po tym dniu.

Sąd I instancji podniósł nadto, że uprawnienie ubezpieczonej do ponownego ustalenia wysokości jej emerytury w wieku powszechnym przyznanej decyzją z 15 grudnia 2015r. należało przeanalizować na podstawie art. 114 ust. 1 pkt 1 i 6 ustawy emerytalnej. Zgodnie z jego treścią w sprawie zakończonej prawomocną decyzją organ rentowy na wniosek osoby zainteresowanej lub z urzędu, uchyla lub zmienia decyzję i ponownie ustala prawo do świadczeń lub ich wysokość, jeżeli po uprawomocnieniu się decyzji ujawniono nowe okoliczności istniejące przed jej wydaniem, które mają wpływ na wysokość świadczenia bądź nieprawidłowe obliczenie jego wysokości nastąpiło na skutek błędu organu rentowego.

W orzecznictwie sądowym (wyroki Sądu Najwyższego z 25 lutego 2008r., I UK 249/07; z 22 lutego 2010r., I UK 247/09; z 9 grudnia 2015r., I UK 533/14, z 4 października 2018r., III UK 153/17; wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z 25 czerwca 2020r., III AUa 777/19) wskazuje się, że powołany przepis stanowi podstawę prawną dla weryfikacji i wzruszalności decyzji organów rentowych, w których zawarto ustalenia pozostające w obiektywnej sprzeczności z ukształtowanym ex lege stanem uprawnień emerytalno-rentowych zainteresowanych. Wykładnia funkcjonalna art. 114 ust. 1 pkt 1 i 6 ustawy emerytalnej przemawia za szerokim rozumieniem pojęć ”nowych okoliczności” i ”błędu organu rentowego”. Wzruszalność decyzji organu rentowego polega bowiem przede wszystkim na niwelowaniu wad materialnoprawnych decyzji.

Skoro zatem w przypadku ubezpieczonej:



nie pojawiły się żadne nowe okoliczności - brak nawet nowej wykładni przepisów mających zastosowanie w jej sytuacji prawnej i faktycznej ani też



organ rentowy nie dopuścił się wobec niej błędu - brak także wadliwej techniki legislacyjnej w jej sytuacji,

przeto brak podstaw do zastosowania co do niej owej jedynej regulacji prawnej unormowanej w art. 114 ust. 1 ustawy emerytalnej pozwalającej na przeliczenie jej świadczenia.

W opinii Sądu Okręgowego, nie ulega wątpliwości, że ustalenie wysokości emerytury ubezpieczonej z wieku powszechnego przyznanej jej decyzją z 15 grudnia 2015r., a zatem w momencie, jaki sama wybrała, nastąpiło w prawidłowej wysokości, wskutek zastosowania przez organ rentowy przepisu art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej z uwzględnieniem standardu konstytucyjnego, o którym wypowiadał się Trybunał Konstytucyjny, co polegało na pomniejszeniu podstawy obliczenia świadczenia o sumę kwot pobranych emerytur w obniżonym wieku w wysokości przed odliczeniem zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych i składki na ubezpieczenie zdrowotne. Zasada ta winna być ubezpieczonej znana od 6 czerwca 2012r., kiedy do 31 grudnia 2012r. mogła jeszcze wystąpić o emeryturę z wieku powszechnego bez dokonywania owych potrąceń.

Sąd zauważył jednocześnie, iż nawet, gdyby cytowane wyżej wyroki Trybunału Konstytucyjnego miały zastosowanie do ubezpieczonej, co nie ma miejsca, to wówczas i tak potrąceniu podlegać winny kwoty emerytur w wieku obniżonym wypłacone po osiągnięciu przez ubezpieczoną wieku uprawniającego do nabycia emerytury w wieku powszechnym, tj. po 5 lutym 2009r. Skorzystanie z przywileju przejścia i pobrania wcześniejszej emerytury na podstawie przepisów szczególnych dotyczących emerytur dla niektórych ubezpieczonych, uzasadnia i proporcjonalnie usprawiedliwia pomniejszenie podstawy wymiaru emerytury ustalonej na podstawie art. 24 ust. 1 i następnych ustawy emerytalnej o sumy poprzednio pobranych wcześniejszych emerytur, ale ogranicza mechanizm pomniejszania emerytur do kwoty emerytur w wieku obniżonym wypłaconych po osiągnięciu przez ubezpieczonych wieku uprawniającego do nabycia emerytury w wieku powszechnym (wyroki Sądu Najwyższego z 6 maja 2021r., III USKP 52; z 18 stycznia 2022r., III USKP 98/21; z 8 stycznia 2025r., III USKP 121/23 oraz wyroki wydane w sprawach III USKP 52/21 i III USKP 98/21, postanowienie Sądu Najwyższego z 19 listopada 2024r., I USK 435/23).

Mając powyższe na względzie Sąd I instancji na mocy art. 477 ¹⁴ § 1 k.p.c. oddalił odwołanie jako bezzasadne, podstawy orzeczenia o kosztach zastępstwa procesowego organu rentowego upatrując w art. 102 k.p.c. i odstępując od obciążania nimi ubezpieczonej. Zgodnie z tym przepisem, w wypadkach szczególnie uzasadnionych sąd może zasądzić od strony przegrywającej tylko część kosztów albo nie obciążać jej w ogóle kosztami. Ma to miejsce wówczas, gdy ponoszenie kosztów pozostawałoby w sprzeczności z powszechnym odczuciem sprawiedliwości i zasadami współżycia społecznego. Należą do nich okoliczności związane
z przebiegiem sprawy - charakter zgłoszonego roszczenia, jego znaczenie dla strony, precedensowy charakter sprawy, subiektywne przekonanie o zasadności roszczenia (postanowienia Sądu Najwyższego: z 19 września 2013r., I CZ 183/12; z 5 lipca 2013r., IV CZ 58/13; z 17 kwietnia 2013r., V CZ 124/12 i z 7 grudnia 2011r., II CZ 105/11), brak zawiłości sprawy i nakładu pracy pełnomocnika (wyrok Sądu Najwyższego z 21 maja 1999r., I PKN 59/99) oraz okoliczności leżące poza procesem - sytuacja majątkowa i życiowa strony. Ocena, czy takie wypadki wystąpiły w konkretnej sprawie należy do sądu, który powinien dokonać jej w oparciu o całokształt okoliczności sprawy, przy uwzględnieniu zasad współżycia społecznego. Zastosowanie art. 102 k.p.c. nie wymaga wniosku strony (tak postanowienie Sądu Najwyższego z 14 lutego 2013r., II CZ 185/12). Wszystkie wskazane wyżej okoliczności zachodziły w niniejszej sprawie przesądzając o konieczności odstąpienia od obciążania ubezpieczonej kosztami zastępstwa organu rentowego. Przeciwne stanowisko pozostawałoby w sprzeczności z tymi zasadami. Ubezpieczona wystąpiła bowiem z odwołaniem w dobrej wierze i mogła być subiektywnie przekonana o jego zasadności biorąc pod uwagę powszechną skalę tego zjawiska po wydaniu przez Trybunał Konstytucyjny omawianego wyroku z 4 czerwca 2024r. Ponadto składając odwołanie nie korzystała z pomocy profesjonalnego pełnomocnika. W pełni uprawnione zatem pozostawało, iż nie była w stanie odnieść treści powołanych rozstrzygnięć do swej sytuacji prawnej i faktycznej. Nadto wysokość jej emerytury kształtuje się na bardzo niskim poziomie, co sprawia, że poniesienie nawet minimalnej kwoty tytułem kosztów zastępstwa procesowego, o jakiej mowa w § 9 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (tekst jednolity: Dz. U.
z 2023r. poz. 1935), tj. 360 zł, stanowiłoby dla niej nadmierny uszczerbek, tym bardziej, że ubezpieczona jest w podeszłym wieku.

Apelację od powyższego rozstrzygnięcia wywiodła ubezpieczona, zaskarżając wyrok
w całości.

Powołując się na zarzut naruszenia art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że ma on zastosowanie do sytuacji ubezpieczonej, która powszechny wiek emerytalny ukończyła przed jego wejściem w życie w dniu 1 stycznia 2013r., skoro miała możliwość uniknięcia skutków jego stosowania składając wniosek o emeryturę przed tą datą - skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez zmianę zaskarżonej decyzji i przyznanie prawa do ponownego ustalenia wysokości emerytury powszechnej poprzez jej ponowne obliczenie z pominięciem art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej, tj. bez pomniejszenia podstawy wymiaru emerytury o sumę kwot pobranych świadczeń i jej wypłatę wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie poczynając od 11 września 2021r. oraz zasądzenie od organu rentowego na jej rzecz zwrotu kosztów postępowania przed sądem obu instancji wedle norm przepisanych.

Organ rentowy wniósł o oddalenie apelacji oraz zasądzenie od apelującej na jej rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego za obie instancje według norm

prawem przepisanych.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:

Apelacja ubezpieczonej nie zasłużyła na uwzględnienie.

Spór w rozpatrywanym przypadku dotyczył ponownego ustalenia wysokości emerytury przysługującej B. D. z pominięciem regulacji przewidzianej w art. 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, tj. bez pomniejszanie podstawy obliczenia emerytury o kwotę stanowiącą sumę kwot pobranych emerytury w wysokości przed odliczeniem zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych i składki na ubezpieczenie zdrowotne.

Bezspornym jest, iż urodzona w dniu (...) ubezpieczona od (...)., tj. od osiągnięcia wieku emerytalnego, była uprawniona do wcześniejszej emerytury, zaś na wniosek z dnia 4 listopada 2015r. od 1 listopada 2015r., tj. od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek przyznano jej emeryturę z powszechnego wieku emerytalnego, podstawę obliczenia której pomniejszono o sumę kwot pobranych emerytur.

Należy podkreślić, że w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 6 marca 2019r. (P 20/16) udzielona została ochrona kobietom urodzonym w 1953r. w oparciu o zasadę zaufania do państwa i stanowionego przez nie prawa. Trybunał nie zakwestionował natomiast samej regulacji, pozwalającej na pomniejszenie podstawy emerytury powszechnej o kwoty pobranych wcześniej emerytur. Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 28 listopada 2019r. (III UZP 5/19) przyjął, że cytowany przepis art. 25 ust. 1b ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych ma zastosowanie do urodzonej w (...)r. ubezpieczonej, która od 2008r. pobierała emeryturę wcześniejszą, warunki uprawniające do przyznania emerytury z powszechnego wieku emerytalnego spełniła w 2012r., a wniosek o przyznanie prawa do emerytury z powszechnego wieku emerytalnego złożyła w 2016r.

Niewątpliwie, podobnie jak kobiety z rocznika 1953, rok starsze ubezpieczone, przechodząc na emeryturę wcześniejszą, nie miały świadomości co do skutków prawnych, jakie może wywołać w sferze ich przyszłych uprawnień z tytułu emerytury powszechnej pobieranie świadczeń emerytalnych. Należy jednak podkreślić, że w chwili nabycia przez nie prawa do emerytury w powszechnym wieku omawiany art. 25 ust. 1b cytowanej ustawy nie obowiązywał, a zatem nie wywoływał jeszcze skutku prawnego. Kobiety urodzone w 1952r. (choćby nawet urodziły się 31 grudnia 1952r.) i wcześniej - przy sześciomiesięcznej vacatio legis - miały, po pierwsze, czas na podjęcie decyzji zapobiegającej niekorzystnym skutkom nowelizacji oraz, po drugie, możliwość zrealizowania prawa na starych zasadach (bez potrąceń). Z tego powodu nie można twierdzić, że przyrzeczenia złożone tym osobom przed zmianą przepisów pozostały bez pokrycia albo że wycofanie się państwa z dotychczasowych uregulowań miało nagły charakter. Należy zatem podsumować, że ustawodawca, umożliwiając kobietom z roczników 1949-52 realizację świadczenia na dotychczasowych zasadach, uczynił zadość zasadzie lojalności, a wobec nieuzasadnionego aksjologicznie dynamicznego przyrostu emerytury powszechnej mógł ex nunc dokonać dezaktywacji owego emerytalnego ”perpetuum mobile”. Niekonstytucyjność rozstrzygnięć względem rocznika 1953 we wspomnianym wyroku P 20/16 skonkludowano stwierdzeniem, że kobiety te nie miały możliwości, by zmienić konsekwencje decyzji podjętych w 2008r. Fundamentalna różnica między nimi a osobami urodzonymi do końca 1952r. polegała więc na tym, że członkinie tej drugiej grupy miały możliwość zmiany konsekwencji podjętych decyzji. Respektując zatem stanowisko zawarte w wyroku P 20/16, wypada stwierdzić, że kobiety z rocznika 1952 nie znalazły się ”w pułapce” decyzji podjętych przed wejściem w życie wspomnianego art. 25 ust. 1b. Miały bowiem możliwość skorzystania z uprawień w kształcie, jaki istniał przed nowelizacją, co w rozpoznawanym przypadku miało miejsce między wrześniem a grudniem 2012r.

Okoliczności stanowiące podstawę wydania wyroku P 20/16 na tyle różnią się od okoliczności sprawy (III UZP 5/19), że stwierdzenie, iż art. 25 ust. 1b ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych ma zastosowanie do urodzonej w (...)r. ubezpieczonej, która od 2008r. pobierała wcześniejszą emeryturę, warunki uprawniające do przyznania emerytury z powszechnego wieku emerytalnego spełniła w 2012r., a wniosek o przyznanie jej prawa do emerytury z powszechnego wieku emerytalnego złożyła w 2016r., nie stoi w sprzeczności z argumentacją zawartą w wyroku Trybunału.

Powyższe poglądy zostały podzielone przez Sąd Najwyższy w wyrokach: z dnia 17 grudnia 2019r. (III UK 382/18, LEX nr 3011971); z dnia 23 stycznia 2020r. (I UK 221/18, LEX nr 3218347); z dnia 12 lutego 2020r. (II UK 139/18, LEX nr 3221499); z dnia 4 marca 2020r.
(I UK 191/18, LEX nr 3168868); z dnia 3 marca 2021r. (III USKP 37/21, LEX nr 3148066;
z dnia 8 marca 2022r. (II USKP 128/21, LEX nr 3358626) oraz w postanowieniu z dnia
4 grudnia 2024r. (III USK 291/24).

Tym samym rozstrzygnięte zostało w utrwalonym orzecznictwie Sądu Najwyższego, że art. 25 ust. 1b ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych ma zastosowanie do ubezpieczonych urodzonych w latach 1949-1952, którzy wniosek o emeryturę
z tytułu osiągnięcia powszechnego wieku emerytalnego złożyli od dnia wejścia w życie tego przepisu, co bezsprzecznie miało także miejsce w rozpatrywanej sprawie, w której skarżąca powszechny wiek emerytalny, czyli 60 lat, osiągnęła już w dniu 5 lutego 2009r.

Oceny tej nie zmienia również treść powołanego przez ubezpieczoną wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24 czerwca 2024r. (SK 140/20).

Jak wynika bowiem z uzasadnienia przedmiotowego wyroku, wpłynie on wyłącznie na sytuację osób, które nie nabyły prawa do emerytury wynikającej z osiągnięcia wieku emerytalnego przed 1 stycznia 2013r., gdyż tylko w ich wypadku doszło do niekonstytucyjnego zastosowania skarżonej normy prawnej, co było związane z nieświadomością co do skutku podjętej decyzji. W pozostałych wypadkach zaś uposażeni mieli świadomość zmian oraz możliwość uniknięcia ich konsekwencji, co słusznie zauważył Sąd Najwyższy w uchwale z
dnia 28 listopada 2019r. (III UZP 5/19, OSNP 2020 nr 6, poz. 57) i co przekłada się na brak stosowalności niniejszego wyroku w stosunku do tych osób.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, zastosowanie w stosunku do B. D. omawianej regulacji nie jest nadto sprzeczne z zasadą ochrony praw nabytych. W uchwale z
dnia 19 października 2017r. (III UZP 6/17, LEX nr 2374973) Sąd Najwyższy wyjaśnił bowiem, że do naruszenia prawa nabytego przez nowe prawo o skutku retrospektywnym, doszłoby wówczas, gdyby takie prawo formułowało np. nowe, dodatkowe przesłanki nabycia prawa do emerytury lub też modyfikowało istniejące, np. wprowadzając wymaganie wyższego wieku lub dłuższego stażu. Stwierdzenie naruszenia prawa nabytego nie jest natomiast oczywiste w odniesieniu do modyfikacji metody ustalania wysokości świadczeń. Czym innym jest bowiem prawo do emerytury nabyte na mocy art. 100 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, czym innym zaś prawo do określonej wysokości świadczenia, o którym mowa może być dopiero wówczas, gdy wysokość ta zostanie ustalona decyzją organu rentowego. Deklaratoryjny charakter decyzji organu i zasada ustawowej gwarancji nie stoją na przeszkodzie temu rozumowaniu. Zasada ustawowej gwarancji oznacza wszak, że parametry i sposób ustalania wysokości świadczenia uregulowane są ustawowo (mogą zatem podlegać zmianom), a organ rentowy jest związany przepisami ustawy i nie może z ich pominięciem ustalić wysokości świadczenia. Oznacza to, że ochronie konstytucyjnej podlega nabyte, niezrealizowane prawo do emerytury (obejmujące warunki nabycia tego prawa: wiek, staż itp.) od momentu jego nabycia z mocy prawa. Prawo do emerytury w określonej wysokości powstaje natomiast dopiero w momencie jej ustalenia w związku ze złożeniem przez osobę uprawnioną stosownego wniosku (prawo nabyte realizowane). Do urzeczywistnienia i konkretyzacji prawa i/lub wysokości emerytury wymagany jest wniosek zainteresowanego, o którym mowa w art. 116 ust. 1 cytowanej ustawy, niezbędny do ustalenia prawa do świadczeń określonych w ustawie. Taki stan rzeczy oznacza, że wprawdzie prawo do emerytury powstaje z mocy prawa
z dniem spełnienia wszystkich przesłanek wymaganych do jego nabycia, ale niezbędne jest
także potwierdzenie tego prawa w celu uruchomienia wypłaty ustalonego świadczenia w określonej wysokości, które wymaga złożenia stosownego wniosku i jego rozpoznania w stanie prawnym adekwatnym dla jego oceny. Oznacza to, że wniosek emerytalny, o którym mowa w przywołanym art. 116 ust. 1, stanowi warunek sine qua non dopełnienia, urzeczywistnienia i konkretyzacji emerytury przysługującej z mocy prawa. Rozpoznanie wniosku o ustalenie prawa do emerytury wymaga potwierdzenia tego prawa oraz jego wysokości według obowiązującego stanu prawnego, to jest stanu aktualnego w dacie złożenia wniosku. Inaczej rzecz ujmując, prawem nabytym jest prawo do emerytury po spełnieniu warunków ustawowych (art. 100 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych), a nie prawo do emerytury w określonej wysokości, która może być wyliczona dopiero wówczas, gdy ubezpieczony złoży wniosek o wypłatę tego świadczenia.

Kierując się przedstawionymi motywami, Sąd Apelacyjny uznając apelację ubezpieczonej za bezzasadną, na mocy art. 385 k.p.c., orzekł o jej oddaleniu.

O kosztach zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym rozstrzygnięto na podstawie art. 98 k.p.c. oraz § 10 ust. 1 pkt 2 w związku z § 9 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2023r. poz. 1935).

/-/ SSA Antonina Grymel