Portal Orzeczeń Sądu Apelacyjnego w Katowicach

POSTANOWIENIE

Dnia 27 maja 2025 roku

Sąd Apelacyjny w Katowicach II Wydział Karny w składzie:

Przewodniczący: SO (del.) Adam Synakiewicz

Protokolant: Damian Skril

przy udziale Prokuratora Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Krakowie Marka Kowalcze

po rozpoznaniu w sprawie R. D. , A. G. , M. G. i J. C.

zażalenia prokuratora

na postanowienie Sądu Okręgowego w Sosnowcu

z dnia 8 kwietnia 2025 roku sygn. akt IV K 29/25

na podstawie art. 441 § 1 k.p.k.

postanawia

odroczyć rozpoznanie sprawy i przekazać Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne następującej treści: „Czy sędzia lub prokurator zachowuje immunitet formalny także wtedy, kiedy kwestia pociągnięcia go do odpowiedzialności karnej za czyny, które przypadają na czas sprawowania urzędu, aktualizuje się już po zakończeniu tego okresu, niezależnie od późniejszego statusu tegoż sędziego lub prokuratora”.

UZASADNIENIE

Powyższe zagadnienie prawne zaistniało w następującym układzie procesowym.

Prokurator Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Krakowie wniósł do Wojskowego Sądu Okręgowego w Warszawie akt oskarżenia przeciwko R. D., A. G. - o czyny z art. 189 § 2 k.k. i art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 roku o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (Dz. U. z 2023r. poz.102; dalej: ustawa o IPN), a także M. G. i J. C. – o czyny z art. 18 § 2 k.k. w zw. z art. 189 § 2 k.k. i art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy ustawa o IPN.

Postanowieniem z dnia 28 lutego 2025 roku, sygn. akt I KO 129/24, Sąd Najwyższy na mocy art. 43 k.p.k. przekazał sprawę w/w oskarżonych do rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Sosnowcu. Następnie, po rozpoznaniu sprawy na posiedzeniu dnia 8 kwietnia 2025 roku Sąd Okręgowy w Sosnowcu, postanowieniem wydanym w sprawie o sygn. akt IV K 29/25, na podstawie art. 17 § 1 pkt 10 k.p.k. umorzył postępowanie przeciwko R. D., A. G., M. G. i J. C.. W uzasadnieniu tegoż orzeczenia sąd I instancji stwierdził, że oskarżeni są objęci odpowiednio immunitetem sędziowskim oraz prokuratorskim w zakresie zarzucanych im czynów, dotyczących okresu pełnienia przez nich służby odpowiednio sędziowskiej i prokuratorskich. Powyższe zdaniem sądu a quo, uzależnia wszczęcie przeciwko nim postępowania karnego od uzyskania zgody właściwego sądu dyscyplinarnego, natomiast oskarżyciel publiczny na gruncie niniejszej sprawy nie wystąpił z wnioskiem o wyrażenie takiej zgody, co też musiało skutkować umorzeniem postępowania. Warto zauważyć, że w pisemnych motywach zaskarżonego orzeczenia, Sąd Okręgowy dostrzegł występujące w judykaturze dwa przeciwstawne stanowiska w zakresie obowiązywania immunitetu formalnego wobec sędziów i prokuratorów, co do czynów przypadających na czas sprawowana urzędu, a kwestionowana decyzja procesowa stanowiła aprobatę jednego z tych poglądów.

Na opisane wyżej postanowienie zażalenie wniósł prokurator, który zarzucił mu obrazę przepisów postępowania, mającą istotny wpływ na treść orzeczenia, a to art. 17 § 1 pkt 10 k.p.k. polegającą na błędnym przyjęciu, że dla pociągnięcia do odpowiedzialności karnej R. D., A. G., M. G. i J. C. koniecznym jest uzyskanie zezwolenia przewidzianego dla osób chronionych immunitetem, podczas gdy prawidłowe rozumienie normy prawnej wyrażonej w art. 181 Konstytucji RP i art. 135 § 1 k.p.k. w zw. z art. 93 § 1-6 ustawy z dnia 28 stycznia 2016 roku Prawo o prokuraturze (Dz.U.2024.390 t.j.) winno prowadzić do stwierdzenia, że wyjednanie zgody na pociągniecie do odpowiedzialności karnej jest niezbędne wobec sędziów i prokuratorów sprawujących swój urząd lub pozostających w stanie spoczynku, a w niniejszej sprawie obowiązek taki nie zachodzi. W konkluzji skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w Sosnowcu celem skierowania jej na rozprawę i jej rozpoznania.

W ocenie Sądu Apelacyjnego w Katowicach na gruncie przedmiotowej sprawy spełnione zostały wszystkie wymagane przez przepis art. 441 § 1 k.p.k. przesłanki, aby przekazać Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia przedstawione w części dyspozytywnej niniejszego postanowienia zagadnienie prawne. Wyłoniły się one przy rozpoznawaniu środka odwoławczych wniesionego przez prokuratora i mają zasadnicze znaczenie dla przyszłego rozstrzygnięcia sądu odwoławczego. Warto jednocześnie tytułem wyjaśnienia podkreślić, że chociaż immunitet prokuratorski w przeciwieństwie do sędziowskiego nie ma swojego umocowania w Konstytucji RP, jednak analogiczne brzmienie unormowań ustawowych - art. 80 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 roku Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U.2024.334 t.j.; dalej: p.u.s.p.), art. 30 § 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 roku Prawo o ustroju sądów wojskowych (Dz.U.2022.2250 t.j.; dalej: p.u.s.w.) oraz art. 135 § 1 ustawy z dnia 28 stycznia 2016 roku Prawo o prokuraturze (Dz.U.2024.390 t.j.; dalej: u.p.o.p.) i poprzednio obowiązujących art. 54 ust. 1 i art. 112 ust. 1 ustawy z dnia 20 czerwca 1985 roku o prokuraturze (Dz.U.2011.270.1599 t.j.; dalej: u.prok. u.prok.) - wskazuje na konieczność identycznej wykładni obu tych instytucji. Oczywiście Sąd Apelacyjny ma na uwadze, że w przeciwieństwie do sędziów, prokuratorzy nie zostali wyposażeni w atrybut niezawisłości, jednak różnica ta jak się zdaje nie powinna przemawiać za odmiennym rozumieniem immunitetu sędziowskiego i prokuratorskiego, wobec ich identycznego, gwarancyjnego charakteru. Dlatego też, co do zasady wszelkie argumenty dotyczące immunitetu sędziowskiego będą miały również zastosowanie do immunitetu prokuratorskiego i odwrotnie. Zgodzić się nadto należy z poglądem wyrażonym w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 14 stycznia 2025 roku, sygn. akt I KZ 42/24 (LEX nr 3820778), że: „Immunitet formalny w kształcie podobnym do obowiązującego obecnie został wprowadzony dopiero w ustawie z dnia 20 czerwca 1985 r. o prokuraturze (pierwotnie: o Prokuraturze Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej) (t.j. Dz. U. z 2011 r. Nr 270, poz. 1599, z późn. zm.) w art. 68 ust. 1, a następnie w art. 54 ust. 1 ww. ustawy. Zgodnie z tymi przepisami, prokurator nie mógł być pociągnięty do odpowiedzialności karnej bez zezwolenia właściwego organu dyscyplinarnego, ani zatrzymany bez zgody przełożonego dyscyplinarnego. Oznacza to, że w dacie czynu nie obowiązywał przepis dający X.Y. ochronę, która miałaby obecnie być uchylona. Nie oznacza to jeszcze, że jest to argument przesądzający o braku konieczności uzyskania zezwolenia na ściganie w tym postępowaniu. Skoro bowiem jednoznacznie przyjmuje się, że immunitet obowiązuje także co do czynów popełnionych przed objęciem stanowiska prokuratora (tak m.in. A. Kiełtyka, W. Kotowski, A. Ważny, Prawo o prokuraturze. Komentarz, LEX/el 2021, t. 6 do art. 135; A. Herzog, Postępowanie w sprawach o uchylenie immunitetu prokuratorskiego - stan prawny i praktyka (część I), Prokuratura i Prawo 2008, nr 4, s. 7), to należy przyjąć, że od chwili jego uregulowania obowiązywał on także co do czynów popełnionych przez prokuratora przed dniem 20 czerwca 1985 r.”.

Zasadnicze znaczenie dla rozstrzygnięcia sądu ad quem ma kwestia, czy sędzia wojskowy i prokurator wojskowy objęci są immunitetem za czyny popełnione w czasie sprawowania urzędu, w sytuacji gdy kwestia pociągnięcia ich do odpowiedzialności pojawiła się już po zakończeniu tegoż okresu, niezależnie od ich późniejszego statusu, tj. np. sędzia w stanie spoczynku. Jak wspomniano wcześniej, w orzecznictwie występują dwa przeciwstawne poglądy dotyczące powyższego zagadnienia.

Pierwszy, który to spotkał się z akceptacją Sądu Okręgowego w niniejszej sprawie, został zaprezentowany m.in. w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 2024 roku, sygn. akt I KZ 8/24 (OSNK 2024/7/38) i mówi o tym, że sędzia wojskowy objęty jest immunitetem określonym w przepisie art. 181 Konstytucji RP, skonkretyzowanym w ustawach ustrojowych sądownictwa, również wtedy, kiedy kwestia pociągnięcia go do odpowiedzialności karnej, za czyny popełnione w czasie sprawowania urzędu, aktualizuje się już po zakończeniu tego okresu i to niezależnie od późniejszego statusu tego sędziego, w szczególności od zachowania, bądź też nie, statusu sędziego w stanie spoczynku. Natomiast wobec treści obowiązujących przepisów prawa, tj. art. 135 § 1 u.p.o.p., powyższe ma swoje odpowiednie odniesienie do sytuacji prawnej prokuratora, w tym byłego prokuratora wojskowego.

Opisane wyżej stanowisko jest pokłosiem szczegółowych rozważań dotyczących samej istoty immunitetu, który przecież nie służy ochronie funkcjonariuszy państwa przez odpowiedzialnością karną, a ma na celu zapewnienie gwarancji obywatelskich. Immunitet zapewnia ochronę niezależności sądów i prokuratorów oraz niezawisłości sędziów, by zapewnić im możliwość realizowania powierzonej im misji publicznej w sposób wolny od nacisków, co stanowi jeden z fundamentów demokratycznego państwa prawa. Sąd Najwyższy, w wymienionym wyżej orzeczeniu wskazuje ponadto, że art. 181 Konstytucji RP nie określa, czy immunitet sędziego dotyczy wyłącznie działań lub zaniechań wiążących się ze sprawowaniem urzędu, z działalnością jurysdykcyjną sędziego, co winno skutkować przyjęciem, iż jego zakres jest szeroki i dotyczy on wszystkich czynów sędziego, bez względu na to kiedy i w jakich okolicznościach zostały popełnione.

Warto w tym miejscu powołać się także na stanowisko wyrażone w literaturze przedmiotu, zgodnie z którym immunitet musi być zachowany również po zakończeniu służby na stanowisku sędziego. Szerokie czasowo pojmowanie tej instytucji ma zapobiegać powstaniu tzw. skutku mrożącego, a więc narastania u sędziego obawy, która mogłaby powstrzymać go od wydawania wyroków w sposób zgodny z metodyką działania sędziów w państwie prawa, gdyż samo ryzyko pociągnięcia do odpowiedzialności w przyszłości, bez weryfikacji sądu dyscyplinarnego, może spowodować taki efekt. Tego rodzaju ochrona dotyczyć winna nie tylko sędziów w stanie spoczynku, ale także tych sędziów, którzy odeszli z urzędu, np. z powodu wybrania innego zawodu. Różnicowanie w traktowaniu sędziego w stanie spoczynku oraz byłego sędziego jest zrozumiałe tylko w odniesieniu do czynów popełnionych przez nich po zakończeniu czynnej służby sędziowskiej. (zob. L. Bosek, M. Safjan (red.), Konstytucja RP. Tom II. Komentarz do art. 87-243, uwagi do art. 181, teza 8, Legalis). W orzecznictwie Sądu Najwyższego, co komentatorzy dostrzegli, omówione wyżej stanowisko podzielone zostało również m.in. w postanowieniach Sądu Najwyższego z dnia 25 kwietnia 2017 roku, sygn. akt WZ 19/16 (OSNKW 2017, z. 12, poz. 67) oraz z dnia 15 marca 2011 roku, sygn. akt WZ 8/11 (OSNKW 2011, z. 7, poz. 57).

Należy na marginesie zwrócić uwagę na to, że zdaniem wymienionych komentatorów powyższe winno dotyczyć jedynie sędziów orzekających w warunkach państwa demokratycznego, a nie wydaje się uzasadnione domaganie się ochrony immunitetowej przez sędziów nieorzekających już w warunkach państwa demokratycznego, a wydających judykaty w ustroju niedemokratycznym, jakim był np. ustrój obowiązujący w Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej. We wszelkiego rodzaju ustrojach autorytarnych i totalitarnych niezawisłość sędziowska ma przecież charakter jedynie iluzoryczny. Nie bez przyczyny określa się, że niezawisłość sędziowska może znaleźć pełną realizację jedynie w demokratycznym państwie prawa, stanowiąc w istocie jeden z jego podstawowych filarów. Tym niemniej podkreślić trzeba, odnosząc się bezpośrednio do stanu faktycznego sprawy, że oskarżony R. D. orzekał jako sędzia sądu wojskowego zarówno w okresie PRL, jak i po zmianie ustroju, w państwie demokratycznym. Dopiero bowiem z dniem 3 sierpnia 2010 roku zrzekł się on urzędu sędziego. W takim przypadku, według wymienionego komentatora, uzasadnione jest objęcie tego rodzaju sędziego ochroną immunitetową.

Jak wyżej wskazano, w orzecznictwie prezentowane jest także odmienne, od zasygnalizowanego na wstępie, przeciwstawne stanowisko procesowe, które również spotkało się z szeroką aprobatą. Mianowicie, według niego de lege lata nie pełniący już swych urzędów sędziowie i odpowiednio prokuratorzy mogą być pociągnięci do odpowiedzialności karnej i pozbawieni wolności bez uprzedniej zgody właściwego sądu, określonego w ustawie, jeżeli przedmiotem postępowania miałby być czyn popełniony w czasie zajmowania stanowiska sędziowskiego lub prokuratorskiego i pozostający w związku z wykonywaniem obowiązków służbowych.

Sąd Apelacyjny w Katowicach ma w polu widzenia, że kwestia temporalnego zakresu ochrony immunitetowej była już przedmiotem pytania prawnego skierowanego do Sądu Najwyższego w trybie art. 441 § 1 k.p.k., co do którego postanowieniem z dnia 20 czerwca 2012 roku, sygn. akt I KZP 7/12, odmówiono podjęcia uchwały. Sąd Najwyższy uznał bowiem, że w drodze zwykłej wykładni przepisów możliwe są do usunięcia wątpliwości co do okresu obowiązywania immunitetu formalnego prokuratora (a więc odpowiednio i sędziego). Z treści tegoż orzeczenia wynika, że warunkiem jego obowiązywania jest posiadanie statusu prokuratora, który nabywa się z momentem doręczenia zawiadomienia o powołaniu i który ustaje z chwilą wygaśnięcia stosunku służbowego, co następuje po upływie trzech miesięcy od doręczenia zawiadomienia o odwołaniu, chyba że na wniosek prokuratora określono krótszy termin.

Sąd Najwyższy zaakcentował, że z uwagi na wyjątkowość instytucji immunitetu, który stanowi odstępstwo od zasady legalizmu, konieczne jest dokonywanie literalnej wykładni przepisów go regulujących. To z kolei wyklucza rozszerzenie zakresu temporalnego jego działania, co musi skutkować stwierdzeniem, że immunitetem nie jest objęta osoba nie pełniąca już funkcji sędziego lub prokuratora, nawet jeżeli wcześniej ją sprawowała. Nie dotyczy to oczywiście sędziego lub prokuratora w stanie spoczynku, których dalej chroni immunitet, chociażby z uwagi na możliwość powrotu do sprawowanej funkcji. Zasadniczo, zgodnie z prezentowaną wykładnią przepisów, jeżeli potrzeba przedstawienia zarzutów ujawni się po wygaśnięciu stosunku służbowego sędziego lub prokuratora, wówczas nie ma przeszkód do dokonania stosownej czynności procesowej i dalszego prowadzenia postępowania karnego. Takie stanowisko zaprezentował Sąd Najwyższy również w postanowieniach z dnia 14 stycznia 2025 roku, sygn. akt I KZ 42/24 (LEX nr 3820778), czy z dnia z dnia 6 marca 2025 roku, sygn. akt I KZ 7/25 (LEX nr 3837771).

Sąd Apelacyjny dostrzega zasadnicze racje stojące zarówno za pierwszą, jak i drugą wykładnią przepisów art. 181 Konstytucji RP, a także art. 30 § 1 i art. 32 § 1 p.u.s.w. w zw. z art. 80 i art. 68 § 1-3 p.u.s.p., art. 135 § 1 w zw. z art. 93 § 1-6 i art. 127 § 1 u.p.o.p. oraz obowiązujących uprzednio art. 54 ust. 1 u.prok. i art. 112 ust. 1 u.prok. Jednocześnie, jak wykazano powyżej, zagadnienie dotyczące konieczności uchylenia immunitetu sędziego i prokuratora po ustaniu stosunku służbowego, za czyny popełnione w czasie jego trwania, jest rozbieżnie interpretowane w orzecznictwie także Sądu Najwyższego.

Nie budzi przy tym wątpliwości, że jego rozstrzygnięcie ma decydujące znaczenie dla prawidłowego rozpoznania zażalenia prokuratora na postanowienie Sądu Okręgowego w Sosnowcu z dnia 8 kwietnia 2025 roku, sygn. akt IV K 29/25. Ponadto, takie rozstrzygnięcie niewątpliwie wymaga zasadniczej wykładni przepisów.

Dokonana przez Sąd Apelacyjny próba samodzielnej wykładni wymienionych przepisów stwarza podstawy do ich różnej interpretacji. Każdą z nich da się przy tym poprzeć logiczną argumentacją, mającą oparcie zarówno w literaturze, jak i orzecznictwie. Próby wyjaśnienia przedmiotowego zagadnienia przez sąd odwoławczy nie pozwalają opowiedzieć się z pełnym przekonaniem za jednym z przedstawionych poglądów, bowiem dostrzec należy zarówno ich zalety, jak i mankamenty. Jednocześnie Sąd Apelacyjny posiada stale w polu widzenia wyjątkowo doniosłe znaczenie kwestii ochrony immunitetowej, która wymaga niezwykle ostrożnej wykładni przepisów już kształtujących, celem oczytania normy prawnej, mającej w niniejszej sprawie zastosowanie.

Zaznaczyć przy tym trzeba, że wątpliwości co do drogi, którą należy dalej podążać, stale widoczne są w orzecznictwie zarówno Sądu Najwyższego, jak i sądów powszechnych i sądów wojskowych. Ich pokłosiem jest zainicjowanie postępowania w trybie art. 83 § 1 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 roku o Sądzie Najwyższym (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 622), którego przedmiotem ma być rozstrzygnięcie zagadnienia prawnego: „czy warunkiem obowiązywania immunitetu formalnego jest posiadanie statusu sędziego albo prokuratora, który nabywa się z momentem doręczenia zawiadomienia o powołaniu i który ustaje z chwilą wygaśnięcia stosunku służbowego, czy też sędzia lub prokurator zachowuje immunitet formalny także wtedy, kiedy kwestia pociągnięcia go do odpowiedzialności karnej za czyny objęte zarzutami oskarżenia przypadające na czas sprawowana urzędu, aktualizuje się już po zakończeniu tego okresu, niezależnie od późniejszego statusu tego sędziego lub prokuratora". Powyższe pytanie prawne zostało zarejestrowane pod sygn. akt II ZZP 1/24 a więc w Izbie Odpowiedzialności Zawodowej.

Mając to wszystko na uwadze Sąd Apelacyjny doszedł do wniosku, iż zasadnym jest wystąpienie do Sądu Najwyższego Izby Karnej, w trybie art. 441 § 1 k.p.k., z wnioskiem o rozstrzygnięcie opisanego zagadnienia prawnego.