Portal Orzeczeń Sądu Apelacyjnego w Katowicach

POSTANOWIENIE

Dnia 13 kwietnia 2022 roku

Sąd Apelacyjny w Katowicach w Wydziale II Karnym w składzie:

Przewodniczący: sędzia SA Piotr Filipiak

Protokolant: Jolanta Stańczak

przy udziale prokuratora Prokuratury Okręgowej w Katowicach del. do Prokuratury Regionalnej w Katowicach Jolanty Tałaj

w sprawie z wniosku R. K. i J. Z. o odszkodowanie i zadośćuczynienie za oczywiście niesłuszne tymczasowe aresztowanie

wobec przedstawienia tut. Sądowi, postanowieniem z dnia 4 marca 2022 roku, sygn. akt V Ko 7/22, przez Sąd Okręgowy w Katowicach akt sprawy w przedmiocie przekazania sprawy innemu sądowi równorzędnemu

na podstawie art. 554 § 1 kpk , art. 558 kpk a contrario i art. 98 § 2 kpk

p o s t a n a w i a

1.  pozostawić postanowienie bez rozpoznania,

2.  odroczyć sporządzenie uzasadnienia na czas do dnia 20 kwietnia 2022 roku.

II AKo 47/22

UZASADNIENIE

Postanowieniem z dnia 4 marca 2022 roku, sygn. akt V Ko 7/22, Sąd Okręgowy w Katowicach, w sprawie z wniosku R. K. i J. Z. o odszkodowanie i zadośćuczynienie za niewątpliwie niesłuszne tymczasowe aresztowanie, na podstawie art. 558 kpk w zw. z art. 44 ² kpc, przedstawił akta sprawy Sądowi Apelacyjnemu w Katowicach w przedmiocie przekazania sprawy innemu sądowi równorzędnemu.

Sąd Apelacyjny zważył co następuje.

Na wstępie zaznaczyć należy, że omawiana kwestia była już przedmiotem analizy ze strony tut. Sądu w sprawie o sygn. akt II AKo 227/21, stąd w niniejszej sprawie, wobec podzielenia zajętego tam stanowiska, Sąd odwołuje się do przedstawionej niżej argumentacji zawartej w uzasadnieniu postanowienia z dnia 25 stycznia 2022 roku, sygn. akt II AKo 227/21.

Mianowicie w ocenie Sądu Apelacyjnego w Katowicach analiza aktualnego stanu prawnego nie pozwala zaaprobować wyrażonego w postanowieniu Sądu Okręgowego w Katowicach z dnia 4 marca 2022 roku poglądu o tym, że w postępowaniu o odszkodowanie i zadośćuczynienie za oczywiście niesłuszne tymczasowe aresztowanie znajduje zastosowanie przepis art. 442 k.p.c. wprowadzony przez art. 1 pkt 14 ustawy z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U.2019.1469), który wszedł w życie z dniem 7 listopada 2019 roku.

Przepis art. 442 k.p.c. stanowi, że: „Jeżeli stroną jest Skarb Państwa, a państwową jednostką organizacyjną, z której działalnością wiąże się dochodzone roszczenie, jest sąd:

1) właściwy do rozpoznania sprawy – sąd ten z urzędu przedstawia akta sprawy sądowi nad nim przełożonemu, który przekazuje sprawę innemu sądowi równorzędnemu z sądem przedstawiającym;

2) przełożony nad sądem właściwym do rozpoznania sprawy – sąd właściwy do rozpoznania sprawy z urzędu przedstawia akta sprawy temu sądowi przełożonemu, który przekazuje sprawę innemu sądowi równorzędnemu z sądem przedstawiającym, mającemu siedzibę poza obszarem właściwości sądu przekazującego”.

Istota problemu zasygnalizowana przez Sąd Okręgowy w Katowicach sprowadza się do rozstrzygnięcia zagadnienia, czy omawiana regulacja znajduje zastosowania do spraw o odszkodowanie i zadośćuczynienie rozpoznawanych w postępowaniu karnym. Zgodnie bowiem z treścią art. 558 k.p.k. w sprawach o odszkodowanie za niesłuszne skazanie, tymczasowe aresztowanie lub zatrzymanie przepisy Kodeksu postępowania cywilnego stosuje się tylko w kwestiach nieuregulowanych w niniejszym kodeksie. W doktrynie przyjmuje się, że „postępowanie o odszkodowanie (dotyczy również zadośćuczynienia) ma charakter mieszany. Wynika to z faktu, że wniosek rozpoznawany jest przed sądem karnym, a więc zastosowanie powinny mieć przepisy procedury karnej, ale jego przedmiotem jest żądanie o charakterze cywilnoprawnym, które rozpoznawane jest w procedurze cywilnej. Dlatego też komentowany przepis stanowi, że rozpoznanie sprawy następuje według przepisów Kodeksu postępowania karnego, ale w kwestiach tam nieuregulowanych stosuje się przepisy Kodeksu postępowania cywilnego. Przepisy tego Kodeksu mają więc charakter subsydiarny. Z komentowanego przepisu a contrario można wyprowadzić wniosek, że w postępowaniu o odszkodowanie lub zadośćuczynienie stosuje się wszystkie przepisy Kodeksu postępowania karnego zamieszczone poza rozdziałem 58. Jedynie w wypadku, gdy w tym Kodeksie brak danej instytucji występującej w procedurze cywilnej, która z uwagi na cywilny charakter roszczenia powinna mieć zastosowanie, należy sięgnąć do Kodeksu postępowania cywilnego, np. do art. 322 k.p.c., gdy nie można ustalić dokładnie wysokości szkody, albo do art. 355 k.p.c. w wypadku cofnięcia wniosku lub zawarcia ugody. Natomiast przepisy Kodeksu postępowania karnego należy stosować także wówczas, gdy możliwe jest ich dostosowanie do specyfiki i odmienności postępowania o odszkodowanie lub zadośćuczynienie. W tym kontekście można mówić o ich odpowiednim stosowaniu. Chodzi tu np. o niektóre zasady procesowe, takie jak zasada prawdy materialnej (art. 2 § 2 k.p.k.), zasada obiektywizmu (art. 4 k.p.k.) czy zasada swobodnej oceny dowodów (art. 7 k.p.k.). (Świecki Dariusz (red.), Kodeks postępowania karnego. Tom II. Komentarz aktualizowany Opublikowano: LEX/el. 2022). Podobne zapatrywanie w tym względzie wyrażane jest w orzecznictwie sadów powszechnych. „Szczególny tryb dochodzenia od Skarbu Państwa roszczeń odszkodowawczych związanych z niesłusznym skazaniem, tymczasowym aresztowaniem lub zatrzymaniem, który określają przepisy zawarte w tym rozdziale kodeksu postępowania karnego, ma charakter karnoprocesowy i stanowi lex specialis w stosunku do cywilno-prawnej drogi dochodzenia roszczeń związanych z odpowiedzialnością Skarbu Państwa. (wyrok SA w Krakowie z dnia 19 lutego 2019 r., sygn. akt II AKa 310/18, LEX nr 2714752)

Mając powyższe w polu widzenia, Sąd Apelacyjny w Katowicach wyraża stanowisko, że kwestia właściwości sądu w sprawach z rozdziału 58 k.p.k. została uregulowana w tych przepisach w sposób wyczerpujący i nie ma potrzeby posiłkowania się w tym zakresie uregulowaniami zawartymi w kodeksie postępowania cywilnego, w tym także art. 442 k.p.c.

Zgodnie z treścią art. 554 § 1 k.p.k. „żądanie odszkodowania należy zgłosić w sądzie okręgowym, w którego okręgu wydano orzeczenie w pierwszej instancji, a w wypadku określonym w art. 552 § 4 - w sądzie okręgowym właściwym ze względu na miejsce, w którym nastąpiło zwolnienie tymczasowo aresztowanego lub zwolnienie zatrzymanego.

Powołany przepis reguluje kwestie właściwości miejscowej w sposób specyficzny. Wiąże bowiem ją celowo z działaniami sądów, które doprowadziły do wydania orzeczeń stanowiących podstawę do dochodzenia roszczeń. W wypadku odszkodowania za niesłuszne skazanie lub niesłuszne zastosowanie środka zabezpieczającego (art. 552 § 1–3) właściwy miejscowo jest sąd okręgowy, w którego okręgu wydano orzeczenie w pierwszej instancji powodujące powstanie szkody. Sąd okręgowy jest wtedy właściwy niezależnie od tego, czy w pierwszej instancji orzekał sąd rejonowy, czy sąd okręgowy oraz czy orzeczenie tego sądu poddano kontroli instancyjnej oraz niezależnie od treści orzeczenia sądu odwoławczego. Zatem już w założeniu w licznych przypadkach w tego typu sprawach będzie orzekał ten sąd, który doprowadził do niesłusznego skazania niesłusznie zastosował środek zabezpieczający albo rozpoznawał środki odwoławcze od tego takich orzeczeń, utrzymując je w mocy. Natomiast w razie dochodzenia odszkodowania z tytułu niewątpliwie niesłusznego tymczasowego aresztowania lub zatrzymania (art. 552 § 4) właściwy miejscowo jest sąd okręgowy, w którego okręgu nastąpiło zwolnienie tymczasowo aresztowanego lub zatrzymanego. Wykładnia literalna komentowanego przepisu prowadzi do wniosku, że o właściwości sądu okręgowego w kwestii żądania odszkodowania za niewątpliwie niesłuszne tymczasowe aresztowanie decyduje miejsce faktycznego zwolnienia z zakładu karnego (aresztu śledczego) – por. Grzegorczyk, Kodeks, 2008, s. 1174; Hofmański, Sadzik, Zgryzek, Kodeks, t. 3, 2012, s. 495. Praktyka wskazuje, że najczęściej będzie to właśnie miało miejsce w okręgu, w którym prowadzone było postępowanie karne w toku którego stosowane było tymczasowe aresztowanie. Warto nadmienić, że w doktrynie przyjmuje się, że „właściwy powinien być sąd okręgowy, w którego okręgu było stosowane – niesłuszne – tymczasowe aresztowanie, ale wymaga to interwencji ustawodawcy, której jednak nie było przy okazji dwóch ostatnich nowelizacji. (Dudka Katarzyna (red.), Kodeks postępowania karnego. Komentarz, wyd. II Opublikowano: WKP 2020).”

Jasno zatem wynika, że w art. 554 § 2 k.p.k. właściwość została celowo ukształtowana na podstawie kryterium „zawinienia” w zaistnieniu podstawy do dochodzenia odszkodowania. Zatem zgodnie z wolą ustawodawcy co do zasady powinien w tych sprawach orzekać sąd, który wydał orzeczenie stanowiące podstawę dochodzonego roszczenia.

Zatem wydaje się, że ukształtowana w tym przepisie właściwość stanowi samoistną i specyficzną regulacje, która nie pozwala na stosownie odesłania do treści art. 442 k.p.c. Odmienny pogląd spowodowałby, że w zdecydowanej większości spraw rozpoznawanych w tym trybie zachodziłaby potrzeba stosowania instytucji polegającej na przedstawieniu akt sądowi wyższego rzędu, celem przekazania ich sądowi równorzędnemu. To z kolei w zasadniczy sposób wypaczałoby sens uregulowania z art. 554 § 1 k.p.k., gdyż faktycznie w daleko idący sposób modyfikowałoby ukształtowana na mocy ustawy właściwość miejscową do rozpoznania sprawy.

Jeśli ustawodawca widziałby potrzebę modyfikowania tak ważnej kwestii, jak kwestia właściwości, to wedle zasad poprawnej legislacji powinien to uczynić przez wprowadzenie odpowiednich rozwiązań w rozdziale 58 kodeksu postepowania karnego, a nie w przepisach kodeksu postępowania cywilnego stosowanych wyłącznie odpowiednio, a nie wprost.

Wykazana powyżej niemożność stosowania art. 442 k.p.c. w postępowaniu prowadzonym przez Sąd Okręgowy w Katowicach wykluczała możliwość przedłożenia
w tym trybie akt celem przekazania sprawy innemu sądowi równorzędnemu z sądem przedstawiającym, co z kolei nie pozwalało Sądowi Apelacyjnemu w Katowicach na merytoryczne rozpatrzenie postanowienia, a w konsekwencji nakazywało jego pozostawienie bez rozpoznania.